Кумыкский мир

Культура, история, современность

Къумукъ тилни маънадаш сёзлери

(Словарь синонимов кумыкского языка)

Ибадулла Гьажиев

Къумукъ тилни маънадаш сёзлери

 

Издательство

Абусупиян

2013

Тираж – 1000 экз. 280 стр.

 

© И. Аджиев

© Издательство "Абусупиян"

Консультант — Хабий Алханаджиев


 

Къумукъ тилни къардаш сёзлерини сёзлюгюню гьажатлыгъына шеклик ёкь. Бу сёзлюкню тизивчю саламатлыгъындан оьзюн саяв муаллимимен деп тёбен багъаласа да, сёзлюгюнден ва ону газет-журналлардагъы макъалаларындан ол жанлы къумукъ тилни яхшы билегенни, ана тилини бугюнгю гьалына юреги авруйгъанны ва ону оьмюрюн къорув ва оьсдюрюв учун оьз къошумун этмеге гьазирлиги аян болуп тура.

Ол оьзю де тил алими тюгюллюгюн бизге алданокь малим эте. Шо себепден балма ярай бу сёзлюгю кемчиликлерсиз тюгюллюгю де. Кёбюсю гьалда шо нукъсанлыкълар ону тизиминде ва технический, оьзлюгюнден йиберилген, хаталар ёлугъагъанлыкъдадыр. Умуми кюйде багьалагъанда, яни бизин къаравубузда, бу сёзлюк пайдалы иш деп санамагъа ярай. Гьалиге ерли болмагъан бу къумукъ тилини синонимлерини сёзлюгю муталим яшлар, муаллимлер, преподавателлер ва ана тилин сюеген генг охувчулар учун да асувлу къуллукъ этежеги озокьда гьакь зат.

А. М. Гьажиев, филология илмуланы доктору, профессор.

 

Къумукъ китаплар чыгъарагъан "Абусупиян" деген издательство 2012-нчи йылны ноябр айындан тутуп иш гёре. Абусупиян Акаев (1872-1931) – аты айтылгъан алим, ярыкъландырывчу, язывчу ва жамият чалышывчу. Ол къумукъча, оьзю язып да, башгъа тиллерден гёчюрюп де, 40-дан артыкъ китап чыгъаргъан ва оланы халкъны арасыпда яйып юрюген. Абусупиян Акаевни сыйлы аты къоюлгъан издательство ону ёлун узатма бойнуна алгъан.

 

Баш сёз.

Маънадаш сёзлер – синонимлер деп аваз якъдан айтылышы (махражы) бютюнлей башгъа, тек маъна якъдан бир, не де ювукь сёзлеге айтыла. Масала: арив – гёзел, адам – инсан, ер – топуракъ ва булай да башгъалары.

Маънадаш сёзлер тил байлыгъыны белгиси, аламаты, ону булагъы. Олар булан пайдаланып, биз сёйлевюбюзде, язывубузда бир маъна англавну, пикрубузну тюрлю-тюрлю янларын, ренклерин англатмагъа, бермеге болабыз. Шону исбатламакъ, далил этмек учун янгыз бир мисал гелтирип къойсакъ да таманлыкъ этежек. Мисал учун "простой" деген сёз рус тилде адамны гелишли къылыгъын, затланы, маддаланы сан ягъын, масъалаланы, тарчыкъны (проблеманы) къыйын, тынчлы даражасын ва башгьа тюрлю маъна ренклени бере, англата. Энни шо сёз бизин къумукъ тилде де шо борчланы не даражада кютегенликни тенглешдирип къарайыкъ:

Простой человек – простой адам: саяв, акъпейил, ашкере, ачыкъ, гелишли, къыйышыалу адам ва б.

Простая задача – простой масъала, мисал, тынч, енгил, чалт, аварасыз чечилеген масъала, мисал;

Простая материя – простой къумач, учуз, сыйсыз кьумач, мал (товар).

Простое дело – тынч, енгил иш, кьуллукъ.

Простые отношения – ачыкъ, ювукъ, таныш, исси, гелишли, англавлу адам аралыкъ, байлавлукълар.  .

Простой народ – къарахалкъ, ишчи-сабанчы.

Бу мисаллагъа асасланып, мен бирдагъы керен сизин пикругъузну шулай гьасилге гелтирмеге сюемен: муна янгыз шу мисал булан да хыйлылар "ярлы" дейген къумукъ тилибиз уллу рус ва оьзге тиллерден кем де, ярлы да тюгюллюгю аян, баян болуп тура. Тилибизде "простой" деген рус сёзюне сынгар (аналогичный) мунчакъы маънадаш сёзлерибиз де бар да экенчи, шо сёзню авзубуздан тюшюрмейли, "простой да, простой" деп, къаныгъып да къалгъанбыз. Уьстевюне, тилибиз ярлы деп, оьпкеленмеге де уялмайбыз. Бизин тилибиз бирянгыз да ярлы тюгюл, инг де яманы: ону билмейген, билмеге де сюймейген, оьз ана тилибизни сансымйлы сёгеген биз оьзюбюз ярлыбыз ва миллет ругь ян дан зайыпбыз.

Къумукъ тилибизни дазусуз байлыгъын ачыкъ исбатлайгъан бирдагьы бир мисал гелтирмеге тилим къычыта – гьайгев (дурак) деген сёзюбюзню йыгырмадан да артыкъ маънадаш черлери бар: абдал, авам, аван, авлия, албагь, англавсуз, ахмакъ, бадав, бошбаш, башсыз, бузукъ, дели, дувана, дуна (д. с.), гьакъылгъа мукъ, гьанкъав, елбаш, малхуя, такъа, такъабаш, темтек ва булай да башгъалары. Муна бу сёзлени енгил гьайгевлюкден тутуп, авур мукълукъгъа ерли адам бузукълугъуну гьар-бир тёбен, орта, оьр даража ренклери сёйлевчюге де, язывчугъа да оьз пикруларыны гьар-бир ягъын ачмагъа да, англатмагъа да генг, эркин имканлыкълар бере.

Энни эсгеривлеге (примечаниелеге) чыгъайым.

Бу сёзлюкде мен таза къумукъ маънадаш сёзлер булан янаша рус-къумукъ, юьумукъ-арап сёзлени, маънадаш сёзлер гьисаплап, чалмюклеп берегеними себеп маънасын ачма, англатма сюемен. Бир хыйлы рус ва арап сёзлер, къумукъ тилибизде тенгилери де бар туруп, сёйлевюбюзге, язывубузгъа (басма алатлагъа) гирип, теменлешип токътагъан, олардан къутулма да, къачма да кюй ёкъ, геч де геч. Тек шоланы орнунда тилибизде таза къумукъ сёзлер барны билмейгенлер билсин, къоллама къарасын деген муратдадыр. Масала: суть – акътик, акътиги; океан – дерия; сооружение – имарат; ваза – сурайыл; крынка – уьртю, сютлюк; экономика – маишат ва башгъалары.

Арап тилден алдан берли гелген, тилибизге синген бир хыйлы сёзлер бар ва арт вакътиде де дагъы да чалт да, кёп де тилибизге къошулуп, ону оьсдюрюп де, байытып да тура: муъжиза – гьайран, тамашалыкъ; аруз – стихосложение; гьикмат – физика; истилагь – термин; илгьам – ругьланыв; къанун – токъташгъан, беклешген (закон) ва да шулай кёп-кёп башгъаларыдыр..

Рус ва оьзге тиллерде де шо аналогия (сынгарлыкъ) эркин юойде къоллана, пайдаландырыла. Мисал учун: антология, альманах – сборник; авангард – передний, передовой; автопарк – машинный парк; аналогия – равнозначный; авторучка – самописец; биография – жизнеописание; агент – представитель; агентура – разведка деп, булай минглер булангъы латынь, ингилис ва башгъа тиллерден гелген сёзлер рус тилни синонимикасы сёзлюгюнде эркин бериле. Демек, олар рус ва бир хыйлы гелгинчи, ят сёзлер булан тенге-тенг пайдаланалар, бу "аврув" бары да тиллеге хас аврув. Рус этимологический сёзлюгюн тергевлю ахтарып къарасанг, ондагьы тюрк-къумукъ сёзлени кёплюгюне гьайранлы къаласан. Онда янгыз "а", "б" гьарплар булан башланагъан къумукъ-тюрк сёзлер 300-ге ювукъ бар, оланы бары да буса 1000-ден оза.

Мен де шо себепден бир-бир рус-къумукъ сёзлени таржума гьисапда тюгюл, синонимлер – маънадаш сёзлер йимик бергенмен: активист – гьаракатчы; пар – пус; тело – сан; роль – асув, агьамият ва булай да башгъалары.

Бизин бир-бир газет, журнал къуллукъчулар (журналистлер), язывчулар шо аврув булан артыкь тарыкъсыз, ерсиз авруйгъан гезиклер кёп болуп бара, яни рус тилге тийишсиз бек явлар, артыкъ амыракълар. Мисал учун тилибизде, халкъыбызны авузундан тюшмеген бирнечакъы сёзлени гьабас ташлап башлагъанлар: жагь,жигерли, гьаракатлы – активный; маънасы – значение; кюрчю, темел – фундамент:, макан – край; уьюр – член; сиясат – политика; къадагъа – вето, запрет; маданият – культура; марипат – просвещение, цивилизация ва булай да башгъаларын. Терен ойлашсакъ, шо сёзлени тилибизден бютюнлей чыгъарсакь, бизин оьз, хас миллет маданиятыбыз да, марипатыбыз да, адат къылыгъыбыз да болмагъандай болмаймы? Болачы. Яни биз оьз анатилибизни сёндюрсек, миллет менлигибизни де сёндирежекбиз. Шондан сакь болма борчлубуз, къумукьлар!

Сонг да бир-бир сёзлени язылышыны эки къайдасын (вариантларын) берген гезиклер де ёлугъар: асси – гьасси, пикру – пикир, какас – канкас, орунбасар – орнунбасар, пушурланыв – пушгъурланыв, тавшан – тавжан ва б. Булар диалект башгъалыкъланы гьасили.

Охувчулар учун бу сёзлюгюме бирдагъы бир эсгерив этмеге тийишли гёремен. Бир-бир сёзлени маънадаш черлерин берегенде, сюйсенг де, сюймесенг де дегенлей, шо сёзлени маъналарын толу, бютюнлей аян этмек, ачмакъ учун омонимлени де (айтылышы бир, маънасы буса башгъа сёзлени) бермесенг бажарылмай, оланы бирдагъы ян маъналары яшынып къала. Адабият англаву ёкъ, тил илмугъа йыракъ охувчулар оланы эслемей къалмакълыкъ да бар, амма муаллимлер, язывчулар, тил алимлери оланы эслежекге шеклик ёкъ. Мисал учун: ат – адамны аты; ат – минеген ат; ал – ачыкь къызыл; ал – алды, ал бети ва да булай башгъалары. Булар синонимлер тюгюл – омонимлер, кёп маъналы сёзлер – полисемия. Булай гезиклерде сёзню синонимлер аянлыкъ гюбю 1, 2,3,... деп битген сонг, шо омоним сёзлени де къардаш маъналары (;) ишаралардан сонг бериле, шогъар тергев этигиз!

Бирдагъы бир баян эсгеривюм де шулай: къумукъ маънадаш сёзлеге болгъанчакъы рус синонимлерин де бермеге къаст этгенмен, шону себеби де шулай: биринчилей, бу сёзлюгюм инг башлап муаллимлеге, муталим яшлагъа кёмеклик муратда тизилген, сонг да буса, оьз ана тилин унутуп барагъан, ону осал, рус тилни буса яхшы билеген наслу вакиллеге пайдаланывунда онгайлыкъ гёз алгъа тутулгъан.

Ахыр сёзюмде, бары да саяв, марипатсыз, тек ана авуз тилин яхшы билегенлеге ва ана тил, адабият дарс береген муаллимлеге, тил алимлеге бек тилегимдир: сёзлюгюме сесленмей къоймагъыз, янгылышларын, нукъсанлыкъларын газет-журналланы бетлеринде тартынмайлы, бетгёрюшню артгъа теберип, танкъыт гёзден оьтгерип языгъыз. Хатирим бир мыскъал да хатирим къалмажакъ, некъадар дурус да, арив де гёрежекмен. Шону себеби де экидир: биринчиси – мен тил алими тюгюлмен, пенсионер саяв муаллиммен, шо саялы да янгылышлар, хаталар йиберген ерлерим де болмай къалмас; экинчи себеби – Аллагь буюруп, шу сёзлюкню экинчилей чыгъарма тюшсе, Сиз гёрсетген кемчиликлени гёз алгъа тутуп, камиллешген сёзлюк онгармагъа умутлуман, къастлыман. О да оьзюм учун тюгюл, бары да къумукъ охувчу махлукъгъа пайдалы, гьажатлы иш болур деп ойлайман.

Танкъытчылагъа алданокъ разилигим булан мен пенсионер-муаллим Гьажиев И.Б.


Сёзлюкге гёре ойларым.

Гьар сёзлюкню де аслу мурады – адамны тил байлыгъын оьсдюрмек, бай этмек, адам оьзю билмейген сёзлени маънасына мекенли кюйде тюшюндюрмек.

Къумукъ тилибиз бек бай тил, тек яшавну гьар гюндей алмашынып барагъан агъымына гёре бизин тилге де оьзге тиллерден кёп сёзлер гирген ва гирип тербей.

Башлап олар къумукъ сёзлер булан бирче, янаша къолланып юрюй, амма, заман гете туруп, оьзге тилни таъсирине тюшюп, оьз ана тилибиздеги бир-бир сёзлер аз къолланагъан болуп сонг-сонг буса тилибизден бютюнлей чыгъып да, унутулуп да къала.

Бизин къолубузгъа тюшген бу сёзлюк жанлы сёзлерибизден къайры, бир хыйлы къумукъ сёзлени унутулгъанларын да эсге сала ва оланы англатыв маъналарын тюз, дурус къолламагъа оьтесиз кёмек эте.

Къумукъча-орусча, орусча-къумукъча ва орфограграфия сёзлюклерибиз болгъан булан да, къумукъ сёзлени маънадашларын береген сёзлюгюбюз ёкъ эди. Гьали шолай сёзлюк къолубузда.

Бу сёзлюкню автору Ибадулла Гьажиев этген иш – бек къыйматлы ва уллу савап иш. Бу – бир йылны, беш-он йылны емиши тюгюл, адамны сав оьмюр боюнда этилген къумукъ халкъына сююмлю савгъаты.

Сёзлюгюнде автор гьар къумукъ сёзге маънадаш сёзлерин гёрсетип таманмайлы, ону маънасын орусча да бере. Уьстевюне орус тилде де бир сёз булан тюгюл, онда да маънадаш сёзлени уясы булан бере.

Шолайлыкъда автор сююмлю къумукъ тилин чи нечик де, орус тилни де яхшы, терен билегени аян болуп тура.

Аваздашлагъа да (омонимлеге), бир авазлы тек кёп маъналы (многозначные) сёзлеге де автор гьайлы янаша. Гьар аваздаш, кёп маъналы сёз мекенли кюйде англатылгъандан къайры да, оланы оьзлени маъндаш сёзлери де бериле ва бир-бир гезиклерде шо сёзлер булангъы бирикген сёз тагъымлагъа (фразеология оборотлагъа) ерли гёрсетиле.

Гьасилинде, сёзню маънасына теренден тюшюнмеге болмайлы къалмайсан.

Мен Костек орта школада къумукъ дарсланы береген муаллиммен. Аз язсам да, шиърулар, хабарлар, макъалалар язаман, орус тилден къумукъчагъа шиъруланы гёчюремен. Мени йимик муаллимлеге, таржумачылагъа, язывчулагъа бу сёзлюк кёп кёмек этежегине шеклик ёкъ. Айры бир чет сёзню ачыкъ англамагъа сюйгенде, алып къарап билмеге къолунгу тюбюнде булай къыйматлы сёзлюк бар буса, ондан уллу пайда боламы?!

Шо байлыкъны эринмей, арымай-талмай бизге топлагъан, мени оьзюме де дарс берген муаллимиме узакъ оьмюр, къатты савлукъ ёрайман!

Ону сёзлюгюн тутгъан гьар-бир адам огъар гьакъ юрекден баракалласын билдиржекге инанаман.

Къумукъ тилни уста билеген, оьз халкъын кёп сюеген, ону гележегин ойлайгъан бизин шулай адамларыбыз бар чакъы, тилибиз де, миллетибиз де оьлмес-сёнмес, некъадар яшнар ва оьзюне янгы гюч алар деп ойлайман.

Супуяханым БийболатоваКостек орта мактапны муаллими.

 

Синонимлер – маънадаш сёзлер

А

Аба – ругьанини уьст опурагъы, халат (сутана).

Абай – 1. аба, апа, апай, ажай (бабушка); 2. абай, абай къатын – женщина, сопровождающая невесту в дом жениха в день свадьбы.

Абат – къадам (шаг).

Абдал – авам, авлия, англавсуз, ахмакь, албагь, дели, дувана, дуна, гьайгев, гьакъылгъа мукъ, бадав, менгирев, боштакъа, такъабаш, бошбаш, бузукъ, темтек, елбаш, гьанкъав, малхуя, къагъы, къакъбаш, сарсакъ, саптакъсыз (дурак, глупец, глупый, бестолочь и т.д.).

Абдаллыкъ – ахмакълыкъ, авлиялыкъ, гьайгевлюк, темтеклик (глупость, бестолковость).

Абдалсув – аз, бираз, енгил абдал, авлия (придураковатый, глуповатый).

Абдырав, абдырамакъ – 1. абдырав, адашыв, эсер-месерлик (растеряться, растерянность); 2. абдырав, ажайып, гьайран, муъжиза болув (поражаться, изумляться, удивление, изумление).

Абжагьал – 1. Абужагьал – бусурман динде жагьилликни, билимсизликни, хамлыкъны атасы (в мусульманской религии прародитель невежественных, неучей, олухов). 2. абжагьал – тажжал, душман, наалат, балагь (злое, свирепое, лютое, жестокое страшилище, деспот, чудовище, монстр).

Абзар – къабакъ, къапу, мюлк (двор, строение); абзар-уьй (подворье); абзаръягъа – къапу ал, бав, бахча (придворье).

Аби – абий, абим, агъав (дядя).

Абрек – къочу, къачакъ (изгой, беглец, бандит).

Абуначы – язылывчу (абонент, подписчик).

Абур – сый, гьюрмет, ихтибар (уважение, почёт, признание).

Ав – 1. ав – тор (сеть, невод); 2. ав – мияма ав (паутина); 3. ав – уят, аврат, чатара (мотня, пах).

Авадан (яны) – аслам, мол яны, кёплюк (большая часть, преобладающее большинство).

Аваданлыкъ – алдынлыкъ (преимущество, лидерство).

Аваз – тавуш, сес (звук, голос).

Авай къанлы – бир къанлы, бир къарынлы (единокровный, единоутробный); авай тухум, бир тухум, тайпа (один род, единый клан).

Авам – авамлыкъ (оьрде абдал деген сёзге къарагъыз).

Авара – 1. авара, гьай, авур, къыйын иш, къыйналыв, къуллукъ, гьаракат, балагь, къайгъы, талашыв (забота, обуза, трудность, тяжесть дела); 2. авара, пуршав, четимлик, онгсузлукъ (помеха, преграда, затруднение).

Аввал – 1. инг башлап, башында, инг алда (сначала, сперва, первоначально, прежде всего, первым долгом); 2. аввал заман, азал, алдын, бырын, къадим заман (раньше, прежде, в прежние, старые времена, издавна).

Август – туршу ай, шаввал ай.

. . . . . . . . . . . . .

Размещено: 18.01.2014 | Просмотров: 3366 | Комментарии: 0

Комментарии на facebook

 

Комментарии

Пока комментариев нет.

Для комментирования на сайте следует авторизоваться.