Кумыкский мир

Культура, история, современность

Къумукъ адабиятгъа Къоччакъай Жамалдинлер етишмей

фотоЯнгыз адабиятыбызгъа тюгюл, оьзге тармакъларда да Къоччакъай Жамалдинни (Гьанакъаев) йимик къурч, герти, жанлы сёз булан халкъны ругьун гётерердей адамлар бугюн бек тарыкълы эди. Бизин тилде экранлардан айтылагъан-йырланагъан да, печатдан чыгъагъан да кёбюсю шо бир лирика (инчелик, йымышакълыкъ), жансыз, халкъны инандырмайгъан, гючсюз сёзлер. Неге тюгюл, шо сёзлер кёбюсю акъча учун, бир тар муратгъа етмек учун яда борчун кютмек учун айтыла. Къазакълар, Къоччакъайлар буса, йырларын, яшавдагъы тюзсюзлюклеге чыдап болмайгъанлыгъындан, оьзлеге зиян болажакъны биле туруп да йырлагъанлар. Неге тюгюл, герти сёз гьар заман да гьакимлени оьжетлигин тувдургъан. Йырчы Къазакъны гьакъында кёп айтылгъан. Къоччакъай Жамалдинге буса, пагьмусуну гючюне де къарамайлы, тийишли тергев берилмей тура.

Къоччакъай Жамалдинни атын арагъа лап алдын Дагъыстанны халкъ шаири Магьаммат Атабаев чыгъарды. Гетген асруну 70-нчи йылларында «Дослукъ» альманахда (гьалиги «Тангчолпан» журнал) М. Атабаев Къоччакъайны яшавуну ва яратывчулугъуну гьакъында къайтып-къайтып язып, ону асарларыны кёп яны булан охувчуланы таныш этди. Къоччакъайны асарларындан ругьланып, шо йылларда филология илмуланы доктору Абдулаким Гьажиев ону эки поэмасын орусчагъа да гёчюрдю (олар «Советский Дагестан» журналда ва айры китапча болуп да чыкъды). Филология илмуланы бирдагъы доктору Абдулкъадир Абдуллатипов буса Къоччакъай Жамалдинни бары да дегенлей белгили асарларын жыйып, «Уьч шаир» деген къошум китапда (Гьашыкъ Ансар ва Айбала Дадав булан бирликде) баш сёз ва баянлыкълар язып чыгъарды. Къоччакъай Жамалдинни яратывчулугъун халкъгъа етишдирмек учун шаирни уланы Абдулланы (ол давда оьлген, оьзю де тизив шиърулар яза болгъан) уланы Магьамматамин Гьанакъаев де кёп къаст этди. Ол оьзю де бек пагьмулу адам эди. Кёп шиърулары (орусча ва къумукъча) ерли ва республика газетлерде печат этилген. 90-нчы йылларда Магьамматамин Гьанакъаевни къасты булан Хасавюртдагъы «Къумукъ тюз» деген газетде Къоччакъай Жамалдинни бары да язгъанлары чыкъды (Къ. Абдуллатипов онгаргъан китапда оланы бирлери ёкъ). Къоччакъай Жамалдинни гьакъында профессор Забит Акавов да язгъан.

Къоччакъай Жамалдин – къоччакъ хасиятлы (кюйге къарагъанда, халкъ огъар хасиятына гёре ат къойгъан), сёзге уста, халкъын кёп сюеген, эдеп-къылыкъны бек юрютеген адам болгъан.

Къоччакъай Жамалдин жагьил заманында не буса да законгъа къыйышмайгъан къоччакъ иш этип, туснакъгъа тюше. Туснакъда да оьзюн эркек кюйде тутуп, англавун, яшав сынавун артдыра. Къыйынлыкълагъа бойсынмайлы, туснакъдан къачма план къура ва шо мурадына ете. Къачгъан булан битип де къалмай, типография шрифт къуюлагъан къоргъашындан толгъан сандыкъны уллу къыйынлыкъда Харьковдан Бакюге етишдире. Шо сапарын ол «Оьлюп тирилген кююм» деген поэмасында бек уста кюйде къужурлу тил булан суратлагъан.

Туснакъдан сонггъу йылларында да Жамалдин тынч турмагъан. 1916-нчы йылдагъы яхсайлыланы «арба давуну» актив ортакъчысы да болгъан ва шогъар байлавлу халкъны къаршы турма чакъырагъан «Сабанчы булангъы лакъыр» (М. Атабаев «Дослукъда» бу асарны атын «Къачалайгъа гетейик» деп берген) деген шиъруну да язгъан.

Революцияны ва советлени гьакимлигин Къоччакъай Жамалдин уллу умутлар, гьали загьматчы халкъгъа насипли яшав башланма тура, деп къаршылагъан. Ону гьатда Ленинге багъышлангъан шиърусу да бар. Кюйге къарагъанда, совет гьакимлиги беклеше туруп, Жамалдинни ондан гёнгю чыкъма башлай. Ону 30-нчу йылларда язылгъан асарлары белгисиз. Яхсайлылар айтагъан кюйде, яшавуну артдагъы йылларында ол дагъы да тутула – бу гезик советлени туснагъына тюше.

Къоччакъай Жамалдинни бары да асарлары къурч ва пагьмулу язылгъан. Тек ону мен лап оьр багьа береген уьч асары бар: «Маргьум батыр» (Нугьай Батырмурзаевни оьлюмюне), «Къачалайгъа гетейик» (Сабанчы булан лакъыр), «Айтгъан эдим». Охуп чыгъыгъыз.

Къоччакъай Жамалдинни асарлары. Абдулкъадыр Абдуллатипов онгаргъан «Уьч шаир» деген китапдан (Магьачкъала,2004 й.) алынгъын.

Размещено: 28.09.2013 | Просмотров: 1820 | Комментарии: 0

Комментарии на facebook

 

Комментарии

Пока комментариев нет.

Для комментирования на сайте следует авторизоваться.