Кумыкский мир

Культура, история, современность

Къумукъланы тарихи гелиши ва адабиятыны оьсюв девюрлери

рисКъумукъ адабиятны тарихи булан байлавлу этип, башлап бизин халкъны тарихи гелиши гьакъында бир-нече сёз айтсакъ яхшы болур.

Къумукъланы айры халкъ гьисапда яратылыву ва тарихи гьали де теренден уьйренилмеген. Кёбюсю гезиклерде савлай Дагъыстанны тарихини гьакъында айтыла. Гьар халкъны тарихин айрыча ахтармай, ортакъ къайдада язылгъан илму ишлерде масала умуми къайдада чечилип де къала. Башлап гьар дагъыстан халкъны яратылывун, тарихи гелишин ай­рыча чечсе, умуми ишлер де бирден бир тындырыкълы болар эди. Бизин кёп миллетлигибиз де, тарихибизни кёп тармакълылыгъы да маъна якъдан уллу натижалы болуп гёрюнер эди деп эсибизге геле. Бир-бир халкъларыбызны тарихи буса (ногъай, тат, азербайжан) Дагъыстангъа байлавлу тарихи ахтарыв илму ишлерде кёбюсю гезиклер эсге де алынмай гете.

Къумукъланы халкъ болуп яратылывуна бакъгъанда, илмуда тюрлю-тюрлю къаравлар бар. Алимлени бирлери къумукълар бырынгъы Дагъыстандагъы ерли тав халкъланы бириси уллу тарихи сюргюнлени заманларында, гёчюп юрюйген бир тюрлю тюрк къавумланы тилин къабул этип, айрыча халкъ болуп токътагъан дейлер.

Башгъалары буса къумукълар Енисей оьзенни боюндан гёчюп гелген тюрк халкъланы бириси деп токъташдырма сюе.

Булай пикруну якълавда алимлени аслу далили – къумукъ халкъны тили. Къумукъ тил тюрк тиллени бири.

Бизин гьисабыбызда, бу эки де къарав толу тарихи гертиликни ачмай.

Тарихчилени бирлери, алдагъы девюрлерде яралып, бизин халкъ гьали де яшап турагъан топуракъларда, бырынгъы тюрк тиллени биринде сёйлеген биринчи белгили къавум – камерлер – къумэрлер (киммерийцы) болгъанны гьисапгъа алмайлар. Бырынгъы грек тарихчилер эсгерегенге гёре, камерлер, Къара денгизни темиркъазыкъ ягъасындагъы чёллерден башлап, Кавказ ва Эдил оьзен бойлагъа етгинче яшагъан. Гьалиги тарх булан айтгъанда, VII-VIII асрулар бизин эрадан алда, пачалыкълашып токъташгъан халкъланы инг гёрмеклиси болгъанын токъташдырып айталар.

Ондан къайры да, камерлер, гьалиге санавдан алдагъы девюрлерде, VII-VIII юз йылларда, дав чапгъынланы натижасында Месопотамиягъа, Индия булангъы дазулагъа ва гьатта Римге етмейли токътамагъанлыгъын ойгъа тартып, тарихи герти къарав да пикирлешмей, тюрк къавумланы Китай булангъы дазулардан ва Алтайдан шо белгили халкъланы уллу гёчювюл девюрюнде бери багъып чыгъып гелгенни эсгере турма багъыйлы гёрелер.

Бизин къаравубузда буса, янгыз шо ойгъа асасланып къалмакъ азлыкъ эте: неге тюгюл булай янашыв тарихи англавланы методология кюрчюлерин тарлыкъгъа тебере.

Гьакъ герти тарихи гелишге салып къарагъанда, гьисапгъа алмай оьтме ярамайгъан булай далиллер бар.

Бизин санав булан (бизин эра) II асрудан башлап IV-нчю – V-нчи асрулагъа етгинче бир заман дюньяны ян-янына чачылып гетген кёп санавдагъы, сыралашып бир заман бирликген камер къавумлар Месопотамия ва Рум бойлардан тайпа-тайпа болуп, оьзлени алдынгъы ерлерине Эдил булан Къара денгиз ва Каспий денгизни бойларына къайтып, янгыдан ерлешив процесси башлана.

Шону кюрчюсюнде къайтгъан камер къавумланы бирлешивлери Къунлар союзун ярата, о тозулгъан сонг – Хазар конфедерациясын ярата. Не къун, не хазар бир заманда да этносну аты маънада болмагъан.

III-IV асруларда Темиркъазыкъ Китайдан Урал бойлагъа, ондан да Темиркъазыкъ Кавказгъа гелген къунланы къавумлары камерлер, савирлер булан бирикген ва шо бирликде Гюнбатышгъа багъып сюргюнге гет­ген. Бырынгъы антика девюрню ахырын салгъан уллу Каталаун къыргъындан сонг (451 й.) Къун пачалыгъы тозула ва ону кюрчюсюнде шо къавумланы бирлигини натижасында Кавказдан – Эдил бойдан Венгриягъа етгинчеге топуракълагъа ес болуп, Хазар пачалыгъы къурула.

Хазарлар буса, къунлар йимик, янгыз бизде тюгюл, савлай Гюнтувуш Европаны тарихинде асувлу ер тутуп токътагъан. Олар оьзлени маданиятлыгъы булан тюрк тиллеге хас руника язывну яратгъаны бизин маданият байлыгъыбызгъа уллу къошум. Бу агьвалат бизин халкъны язывсуз, маданиятсыз деп гиччилеме сюегенлер гёз алгъа тутуп болмас иш. Демек, тюрк графика языв – бизин халкъгъа да ортакъ тарихи ва маданият байлыгъы гьалиден кёп минг йыллар алда яратылгъан.

Къумукъланы халкъ гьисапда биригивю Хазар Каганатны яратылыв, оьсюв, балкъыв девюрлеринде де узатылгъан.

Белгили болгъан йимик, хазарлар Эдил (Волга) ва Анадол (Дон) оьзенлени агъымларыны тёбен боюн, Темиркъазыкъ Кавказны тюзлюклерин, Каспий денгизни темиркъазыкъ ягъаларын елеп уллу гьукумат къургъан. Шол гьукуматны яратылыву, беклешивю бырынгъы къумукъ юрт Башлы (Баршлы) булан байлавлу. Хазар Каганатны башлапгъы тах шагьары болгъан Семендер – о замангъы Анжикъала, гъалиги Магьачкъала бар ерде ерлешген болгъаны шексиз токъташдырылгъан.

Хазарланы каганаты ол девюрде инг де уллу ва гючлю гьукуматланы бириси, ол девюрдеги уллу гьукуматлар болгъан Византия, Иран, Арме­ния ва оьзге пачалыкълар булан яшав ва маданият аралыкълар юрютген.

Чапгъынчы идеологиясы – дини, асгери булан дюньягъа басгъын салып гелеген арапланы сюргюнюн хазарлар ва олар булан бирче Дагъыстанны халкълары кёп заман токътатгъан.

Белгили совет тарихчи, алим Артамонов М.И. «Хазарланы тарихи» деген китабында язагъан кюйде, шо узакъ давланы натижасында хазарлар Гюнтувуш Европаны аманлыгъын, оланы гьукумат беклешивюн таъмин этмеге заман берген. «Дагъы затны айтмагъанда, янгыз шо да хазарланы дюнья тарихиндеги агьамиятлы уллулугъун гёрсете», – деп язгъан.

Белгили кюйде, языв маданиятны ва адабиятны тувулуву гьукуматны оьсювю, ону политика системасыны беклешивю булан байлавлу бола. Хазар­ланы оьз языву болгъанлыгъын хазар пача Иосифни (Юсуп) гьали болгъунча сакълангъан кагъызларындан белгили. Хазарланы оьз языву барын XII асруда яшагъан тюрк тарихчи Фахрутдин Мубаракшагъ да гертилей.

Славян азбуканы яратгъан алим Кирилл 9 асруну алтмушунчу йылларында Византия гьукумат килисасыны тапшуруву булан Дагъыстангъа геле. Кюйге къарагъанда, бу алим Хазариягъа (олар булан бирче къумукълагъа да) янгыз хачперес динни масалаларын чечме гелме кюй ёкъ. Ол девюрде дин, жамият, маданият масалалар, кёбюсю гьалда бирче чечиле болгъан.

Хазарланы кёмеги булан Византия оьзюню баш душманы болгъан Фарс гьукуматы, сонг Арап халифат булан дав масалаларын чече болгъан. Шо саялы да Византия Хазар каганаты булан гьар тюрлю якъдан аралыкъларын сыкълашдыргъан. Бирдагъы якъдан хазарлар Византияны, ону булан оьзге Европа халкъланы, темиркъазыкъ дазуларына Азиядан таба гелеген давчу-гёчювюлчю къавумланы кёп заман алдын байлап, токътатып тургъан.

Бизин халкъны арасында яйылгъан: «Дербент-наме», «Анжи-наме», «Къарабудагъгент-наме» – деген тарихи эсделиклер шо хазар ва оланы ичинде акъ къунланы, къуманланы гьукуматы оьмюр сюрген девюрлерден хабар бере.

Жамият аралыкъланы оьсювюнде, маданият байлыкъ генглешивде ва теренлешивде Дагъыстанны бары да халкъларына хазарлар кёп таъсир этген. Хазарланы тили де, къумукъ тил йимик, тюрк тиллеге гире. Демек, къумукълар Хазариядагъы Къуман (камер) тайпадан бола. Къарагъанда, IV-VII асруларда Темиркъазыкъ Кавказдагъы тюрк къавумлар, тиллерини ювукълугъуна асасланып, бёлюклеге пайлана болгъан. Оланы бирлери ол девюрде къун (къуман) тилни эки янына бирлеше, башгъалары буса булгъар тилни эки янына жыйыла. Тек ол девюрде оланы башгъалыгъы гьали йимик болмагъан: олар оьзлени умуми тюрк тилге ювукълугъун сакълагъан. Ол тюрк халкълар барысы да башлап янгыз оьзлеге хас тенгирилик динине, дюньягъа къарав мифология системасына къуллукъ эте. Сонг буса хазар пачалары иудей динни къабул этелер.

Амма хазар гьукуматыны ичиндеги кёбюсю тюрк тилли къавумлар оьзлени оьзтеречелигин къоругъан. Биринчи къумукъ пача Алп Эл Табар савлай Дагъыстанны бирлешдирме бажаргъан. Ол, хазарлардан да, араплардан да айрылып, оьзбашына яшайгъан гьукумат болмагъа кёп къаст этген, политика ёлунда ва дав этип чалышгъан. 664 йылда Албан гьукуматыны пачасы Жаванширге оьзюню къызын эрге берип, политика ёлунда ва дослукъ аралыкъларын бегитген. Алп Эл Табарны башгъа къызы буса хазар хаканны къатыны болгъан.

670-чы йылларда, Жаваншир пача оьлгенде, албанлылар Алп Эл Табарны къызындан болгъан яшлагъа атасындан къалгъан варислик тахын бермеген. Булай болгъанда масаланы дав булан чечмеге тюшген. Къумукъланы асгери Албан элин дагъытмагъа, халкъын есир этмеге башлай. Албанлар баш икмеге борчлу бола. Атасыны тахында Алп Эл Табарны къызыны уланы олтура.

Ол девюрде бу янгы къурулгъан гьукумат бирлешив къыйынлы поли­тика ва дав гьаллагъа тарый. Къумукъланы бир янында жугьут динге сужда этеген хазар пачалар, бириси янында буса дюньяны басгъын салып гелеген араплар.

Политика ва ругь эркинлигин бегетмек муратда, эки де якъдагъы гючлеге къаршы гюч гьисапда, Алп Эл Табар 682 йылда хачперес динни (христианство) къабул эте. Янгы динни бегитмек учун Албан гьукуматындан миссионерлер чакъыра. Шоллукъда халкъланы ябушувуна динлени ябушуву да къошула.

Тек нечакъы ябушса да, чалышса да Алп Эл Табарны иши тюзелмей. Савлай Дагъыстанны бирлешдирип, къумукъ пача къургъан гьукумат бирлиги узакъ ва къыргъынлы арап-хазар давланы натижасында дагъыла. Бу давларда къумукълар да, Дагъыстанны оьзге халкълары да даим хазарланы ягъын тутуп ябушгъан. Ону да аслу себеби, Хазар каганат оьзлеге табиъ халкъланы жамият къурулушун ва маданият байлыгъын эзмейгенлик болгъан.

Арап елевчюлер Дагъыстанны елегенде ону халкъларына салгъан авур ясакълар, этген уллу зулмуланы багьанасы да шо болма ярай.

Бизин халкъ оьзюне милли ат этип алгъан баш сёзюн бир де алышдырмагъан. Ону башланыву камерлеге, къунлагъа ва олардан сонг къуманлагьа геле. Къуманлар ва къуман асгерлери, буржанлар ва анчилер йимик, Хазар пачалыгъыны аркъатаявлары болгъан. Къуман тил Хазарияда ва ондан сонггъу асруларда къурулгъан къуман-къыпчакълыкъ пачалыкъларда да баш маънада къолланып юрюйген жанлы къатнашывну аламаты болгъан.

Бу ерде къумукъланы миллет-халкъ атыны къайдан гелегенин айтсакъ тюз болур. «Къумукъ» деген сёз халкъны аты болгъандан къайры элни де аты. Бир-бир юртланы атларыны гесеги гьисапда да бизге етишген (Капир-къумукъ, Къази-къумукъ). Башлап маънасында сёз, бизин гьисабыбызда, «Къун», «Къум» ва «укъ» деген эки гесекден яратылгъан.

«Къун» – биз оьрде эсгерген уллу «къум», «къун» къавумну аты. «Укъ» буса, бырынгъы тюрк тиллени сёзлюгюнде айтылагъангъа гёре, къавум, наслу деген маънаны англата. Сёзню гъалиги формагъа гелген кюю, бизин гьисабыбызда, шулай болгъан: къунукъ > къумукъ.

Тувулувунда, тарихи гелишинде къумукълагъа камерлер, савирлер, къунлар, хазарлар, къунукълар, къуманлар деп айтылып да гелген. Белгили алим Алиев Камил, «къумукъ» деген ат дюньягъа VII асрудан башлап белгили болгъанны токъташдыра.

VIII-нчи асруну ортасына таба хазарлар Эдил (Волга) оьзенни бойларына багъып артгъа тартыла. Арап асгери Дагъыстанны елей. Халкъны къыра, есир эте, малын талай. Дагъыстан дагъы да увакъ бийликлеге, ханлыкълагъа бёлюне.

Оьр гьакимликни араплар шавхаллагъа бере. Жамият аралыкъланы оьсювю, халкъны маданият байлыгъыны оьсювю кёп асрулагъа артгъа тартыла. Янгы дин идеология – ислам башлапгъы девюрюнде бизин халкълагъа янгыз хариплик, зулму гелтирген. Уллу Арап халипатны бай маданияты бизин халкълагъа 500-600 йыллардан сонг гелмеге башлагъан. Гелген заманда да арапланы маданият байлыгъына бийлер-шавхаллар ва терен билим алып болгъанлар етишме болгъан. Халкъ учун шо байлыкъ даимге етишмеге болмайгъан умут кюйде къалгъан.

Къумукътюз орта асруларда Таргъу шавхаллыкъгъа гире болгъан. Шо асруларда Дагъыстангъа падчанакълар, къыпчакълар, монголлар, Акъсакъ Темирни черивлери, тюрклер, Иранны асгерлери гелгенлер. Арты битмейген уллу давлар, къыргъынлар бизин жамият бирлешивлени оьсювюне пуршав этип тургъан. О девюрлердеги бизин маданиятны кёп эсделиклери о заманларда тас болгъан. Сонг гелген рус пачаны асгерлери де би­зин оьсювюбюзге, четимлик этсе тюгюл, кёмек этмеген. Рус маданиятны байлыгъына бизинкилер XIX-нчу асруну экинчи яртысында табушмагъа башлагъан. Рус тилден таба рус маданиятгъа, ондан таба дюнья маданиятына бизин Дагъыстанны халкъларыны генг къатлавлары янгыз совет девюрде ес болгъан.

Оьрде эсгерилген чакъы тарих гьалланы гёзалгъа алмай туруп, адабиятны масалаларын, айрокъда, ону оьсюв ёлун англатмагъа бажарылмай эди.

Гьали биз къумукъ адабиятны оьсювюне гелейик.

Оьрде айтылгъан затланы гёз алгъа тутуп, бугюнгю тарих ва адабият илму береген маълуматлагъа да таянып, Дагъыстан халкъланы, шолар булан бирче къумукъланы сёз маданиятын, ругь байлыгъын, адабиятын шулай девюрлеге бёлюп къарама ярар деп эсибизге геле.

I девюр – Кимер (къумер) девюр

(Бизин эрадан алда VIII-VII асруларда башланып бизин эраны III асрусуна ерли узатыла).

Бу девюр хронология якъдан алгъанда Дагъыстанны ва Темир-къазыкъ Кавказны топрагъында гьукуматланы тувулунувуну, оьсювюню девюрю камерлени гьукуматы тувулувундан башланып, Кавказ Албанияны балкъын девюрюне ерли ва къунлар Европагъа гелген замангъа ерли узатыла.

Бу биринчи девюрде мифлер, Макъсуман булан Къарткъожакъ, Минкюллюню йыры, Ташгъа дёнген Аймеседу, «Дадам Къоркъутну китабы» деген циклланы бир-бир сюжетлери яратылгъан. «Анжи-намеде» ёлугъагъан аллагьланы даву да шу девюрдеги миф идеология ябушувну гёрсете. Камери (Къувар), Алав, Авамчы, нартлар, девлер ва мифологияны башгъа тюрлю аламатлары шогъар шагьат бола. Шолай гючлерден Тенгири ва башгъа халкъ аллагьлары ва оланы арасында юрюлеген башгъа тюрлю дав игитлери болма ярай. Демек, Къувар, Алав, Авамчы тенгирликден алдагъы инсанланы инанч гючлери. Бу девюрде яралгъан асарларда, бырынгъы греклер йимик, къумукълукъну кюрчюсю болгъан къавумлар дюньяны мифология къайдада къабул эте, табиатны жанландыра, жанлагъа буса адамгъа йимик ой пикру хас деп ойлай болгъан.

II девюр – Къун-хазар девюр

(IV-X асрулар)

Бу девюрде Темиркъазыкъ Кавказда кёп санавда камер, къун къавумлар беклеше. Оланы VI-нчы асруда бары да тюрк халкълагъа ортакъ тиеген, тюрк руника языву яратыла. Булай демек камер тайпаны мундан алда оьз языву болмагъан демек тюгюл. Мундан алда камер къавумланы ара­сында «самар» языв юрюле болгъан. Руника булан язылгъан тарихи ва адабият эсделиклер VI-VIII асрулардан бизге етишген. Олагъа илму ахтарывчуланы арасында «Орхон-Енисей эсделиклер» деп айтыла. Шо языв булан язылгъан, оьзюне Йоллукъ-Тегин деген шаир язгъан «Кюлтегинни йырыдыр». Тенглешдирип айтсакъ, шо руника эсделиклер гюржюлени «Амирани», эрмелилени «Сосунлу Давид» деген уллу эпос асарлары бу­лан ва олай да «Анжи-намеде» эсгерилеген сюжетли ва аз ахтарылагъан хабарлары булан бир тенгли аламатлар болма герек.

Оьзтёрече язывну яратмакъ – халкъны маданиятыны оьр даражасын гёрсетеген бир белгиси. Ол бизин аталарыбыздан къалгъан маданият байлыгъыбыз – бизин учун уллу оьктемлик. Язывсуз, билимсиз, маданиятсыз халкълагъа бизин къошмагъа къаст этегенлеге, билмеге, англамагъа сюйсе, бу бир ойлашма маълумат. Балики, «Анжи-наме» оьзюню башлап яратылгъан формасында бу биз айтагъан тюрк графика булан яратылгъан болма ярай. XVIII-нчи асруда яшагъан Къадирмурзагъа етишгинче о асар нече тюрлю толкъундан оьтгендир.

Бизин къаравубузда, къумукъланы сёз байлыгъында гёрмекли ер тутагьан «Къанна къазакъ йырлар» деген жыйым да шу девюрде яратылгъан болма ярай. Бу ерде «къазакъ» деген сёзню гьакъындан айтмасакъ болмас. Бизин гьисабыбызда «къазакъ» деген сёз гьукуматлар къурулгъунчагъы инг алдагъы девюрде яш чагъындан оьтген, жагьилликге гирген адам. Ол оьз къавумуна, тухумуна дав къуллукъ этивчю болма герек. Демек, «къазакъ» деген сёз оьзюню башлапгъы маънасында гьалиги асгерге барагъан жагьиллер йимик халкъына къуллукъ этеген бир яшавну девюрю болгъан. Уллу гьукуматлар къурулагъан девюрде, дав этеген касбу профессионаллыкъ талап этегенде, «къазакъ» деген сёз батыр, дав этеген адам деген маъна бермеге башлагъан. Пачаланы, ханланы гючю артып, демократия азгъан девюрде къазакълар пачаланы, ханланы дружинасына, нёкерлеге айлана. Савлай Евразия континентни узунуна сюргюн салып гелген къунлар, яда Хазар каганатны къавумлары профессионал асгерсиз къалма бажарылмай болгъан. Къазакълар яхшы савутлангъан, уста ябушуп-чабушуп болагъан, оьлюмден къоркъмайгъан, къоччакъ адамлар болгъаны къанна къазакъ йырланы охусанг билине. Дав токътамай юрюлюп турагъан зат болмагъан. Парахат заманында къазакълар шаирлеге, айтывчулагъа, философлагъа айлана. Даим дав булан, оьлюмге ювукъ адамлар яшавну маънасыны гьакъында, дюньяны герти байлыкъларыны гьакъында ойлаша болмагъа герек. Булай болгъанлыкъ къанна къазакъ йырларда гёрюнюп тура. Къанна къазакъ йырлары да шол къазакъланы-рыцарланы дюньягъа, яшавгъа къарайгъан, къабул этеген философиясы, оланы этикасы, эстетикасы болгъан. Терен маънасы барлыгъындан, къысгъалыгъындан, чеберлигини оьр даражасындан олар халкъланы сёз байлыгъында узакъ оьмюр сюрген, бегиген жанр болуп токътагъан.

О девюрде яратылгъан болмагъа герек «Абдулланы йырында» буса охувчугъа, тынглавчугъа, элге, халкъгъа аминлик адамны оьзюню яшавундан да артыкъ деген пикру, гьакъыл бериле. Йырда о девюрдеги игитни-къазакъны тарбиялайгъан къайдалар гёрюне. Анасыны уланына биринчи дарсы булай: «Оьле бусанг да, элинг учун давгъа бар», – дей. Оьлюр яра тийген игитге жан къурдашы экинчи дарсны бере: «Оьлегенде де душманны ял этмей, осаллыкъ гёрсетмей, къоччакъ кюйде оьл», – дей. «Эргиши уьйде тувар – къырда оьлер» – деген принцип булан, оьлю яра тийип гелген уланына анасы атны уьстюнде оьлмекни талап эте – бу да уьчюнчю дарс болуп токътай. Булай къатты тарбия о заманлардагъы давлу-шавлу девюрню аламаты.

X асруну биринчи яртысындан бизге ол девюрде Хазар кагъанатны пачасы болгъан Юсуп Кагъанны кагъызлары да, ол девюрню белгили алими ва шаири Якъут Алавлуну булан янаша бютюн дюньягъа атлары малим болгъан шаирлер ва язывчулар Микаил Башту ва ону уланы Абдулла аль-Хазарини асарлары етишген.

Микаил Башту Гюнчыгъыш бусурманлыкъ ренессансны инг гёрмекли аламаты болгъан. «Шан-къызы дастаны» деген уллу эпос-поэма асарын, ону уланы Абдулла аль-Хазари буса биринчилерден болуп «Хазар тарихи» деп уллу китап ва «Кесекбашы» деген поэма китапларын язгъан.

Алимлер эсгереген кюйде, Микаил Башту ва Абдулла аль-Хазари оьзлени яратывчулугъу булан Гюнчыгъышда белгили алимлеге ва язывчулагъа мекенли таъсир этген.

III девюр – Къуман-къумукъ девюр

(XI-XVIII – асрулар)

Бу девюр бизин арада бусурман маданиятны яйылывуну девюрю. Бу де­вюрде илмуну, адабиятны тили болуп арап, фарс ва умуми тюрк адабият тиллер юрюле. Умуми адабият тюрк тили бара-бара гьалиги къумукъ тилге ювукълаша. Ерли Дагъыстан халкъланы оьз маданияты оьcмеге башлай. Ал­да йимик уллу эпос асарлар яратылмайгъан бола. Оланы яратылмайгъанлыгъы бусурман динни идеологиясына гёре адам Аллагьны пурманыны тюбюндеги бир аламат – Аллагь язгъанны гёрсе тюгюл адам оьзбашына яшав­ну алышдырып болмай деген динни концепциясы язывчулукъда ахырынчылай токъташа. Бу девюрде игит-тарих йырлар, легендалар, таварихлер яратыла. Адабият дюньяны мифология къайдада къабул этивден – тарих къайдада къабул этивге гёче. Игит-тарих йырларда, легендаларда, таварихлерде Дагъыстанда болагъан агьвалатлар, айры-айры игитлени келпетлери булан суратлана. «Ахти-наме», «Тарихи Дагъыстан», «Парту Патима», «Таш улан» – бу девюрде яратылгъан асарлар.

Он экинчи юз йылда яшагъан къуман (къумукъ) шаири Рейгьан Бухарайны «Къыпчакъ чёлню гюллери» де шо тайпа асарлардан. Поэманы аслу игити къунланы пачасы Атилла. XIV-нчю асруда яшагъан къумукъ шаирлер Умар Теманнаини, Къобуз Абулланы ва башгъа гьали болгъанча тийишли тергевге алынмай турагъан шаирлени шиърулары бизге етишген. Оларда ол девюрдеги адамны дюньягъа къараву, барлыкъны къабул этеген къайдасы гёрюне.

Аты бютюн Гюнтувушгъа белгили болгъан уллу къумукъ шаири Умму Камал XV-нчи асруда яшагъан.

Орта асруларда халкъ авуз яратывчулугъу жанр ва тема якъдан бек оьсе. Адат-къылыкъ йырлар, сарынлар халкъны яшавундагъы талапларын кюте. Поэзия жанрлар адамны тувумундан башлап сюювюне ерли, тоюндан баш­лап ясына ерли яшавунда къоллана. Таварихлер кёп яратылма башлай. Гьар болгъан агьвалатны адам оьзюню оьмюрюнден гележек наслулагъа бермеге къаст эте. Язывну гючю булан кёп узакълагъа барма болагъанны халкъ бек англамагъа башлай. Дербентни, Анжини, Къарабудагъгентни, Къызларны, Гьайдакъны таварихлери халкъны арасында яйыла.

Бу девюрдеги асарлар умуми инсанлыкъ темалардан ерли темалагъа гёче, яшавну ва игитлени суратлавда конкретлик арта.

Орта юзйылларда, бютюн Гюнчыгъыш халкъланы адабиятларында йимик, къумукъ адабиятда да ону эки хас белгиси ачыкъ аян болуп гёрюне: поэзияда (языв адабиятда) суфий дюнья къаравлары ва шону булан бирче философия ойчулукъ мекенли бир агъым болуп токъташа, эки сюйгенни къысматын суратлайгъан асарлагъа, дастанлагъа гьасиретлик ал бетге чыгъа. XVII-нчи асруну биринчи яртысында яшагъан алим Багьдат Али Таргьулуну аты ва асарлары бизин замангъа ерли айтыла геле.

Бу девюрде Гюнчыгъыш халкъланы арасында къумукъ шавхалланы тухум тайпасындан болгъан Аликулихан Валаини (1712-1756 й.й.) аты белгили бола. Ону шаир ва адабият варисликни жыйывчу болуп язгъан эки томлукъ «Шаирлени баву» деген китабы бугюнлерде де къолланып тура. Ону шо китабында эки мингден де артыкъ бусурман шаирлени атлары эсгериле ва оланы инг маъналы шиърулары мисал этип гелтириле.

XVII-нчи асруну экинчи яртысында яшагъан ва яратгъан халкъ игити, шаир Аманхорну яратывчулугъу бизин адабиятда гёрмекли ер тута.

XVII девюрню экинчи яртысында къумукъ шаир къатын Мисгин Гьалимат ва огъар ошайгъан бир-нече суфий шаирлер арагъа чыгъа. (Гьасан-огълу, Къазиакъай, Ильяс-Гьажи, Мисгин Умар, Мисгин Али, Магьаммат Къази, Муса Мисгин ва б.).

XVIII-нчи асруну экинчи яртысында – XIX-нчу асруну башында Къумукъну уллу шаири Къакъашуралы Абдурагьман яшагъан. Оьзтёрече пагьмусу ва охувчугъа этеген терен таъсири булан Абдурагъман Къакъашуралы оьз девюрюню инг уллу шаирлери булан тенг геле деп айтма ярай.

Бу девюрде милли адабиятлар чалт оьсмеге, оланы жанр диапазону генглешмеге, тематикасы оьз девюрюню гьар тюрлю аламатларын гёрсетмеге, девюрню проблемаларын чечмеге башлай. Адабиятны оьсювю булан бирче халкъланы чебер асарланы къабул этеген даражасы да арта.

Булай оьсювню натижасында XIX-нчу асруну экинчи яртысында Дагъыстан адабиятны уллу классиклери Йырчы Къазакъ, Етим Эмин, Батырай, Элдарилав, Чанка, М.-А Османов, Инхолу Али-Гьажи ва шолай оьзгелери адабиятны яшавдагъы маънасын артдыра ва янгы адабиятны кюрчюсюн салалар.

IV девюр – янгы къумукъ адабият яратылывну заманы

(XIX асру – ХХ-нчы асруну башы)

Бу янгы къумукъ адабиятны башында къумукъ алим, ахтарывчу ва ярыкъландырывчу Девлет Мурза Шихалиевни аты ва иши токътагъан. Ол къумукъ халкъны гъакъындан орус газетлерде язып чыгъарып, оьз чалкъыны тарихи ва ругь байлыгъы, маданияты булан кёп халкъланы таныш этген.

Ондан сонг бизин адабиятгъа Йырчы Къазакъны терен пагьмулу, сигьру философия ойлу яратывчулугъу геле. Йырчы Къазакъ оьзюню гьакъындан язагъанда, савлай оьз девюрюню гьакъындан яза, генг дюнья ва оьр инсаплыкъ даражасына чыгъа – деген алимлени пикрусу Йырчы Къазакъны яратывчулугъуна туврадан-тувра хас белги болуп токътай. Россияны узакъ Сибир ёлларын бутларында бугъав сюйреп чекген шаир, элни оьзге халкъларыны вакиллери булан къатнашывну натижасында Россияда бары да ватандашланы талигьи байлавлу деген пикругьа геле:

«Алысларда айы-гюню мунг болгъан
Биздей нече къазакъ да бар, къул да бар».

Бизин халкъгъа билим, илму берип, ярыкъландырывну байрагъын гётерген Магьаммат-Апенди Османовну чалышыву бизин маданият оьсювюбюзде айрыча белгили ер тута. Ону ёлун узатгъан ярыкъландырывчуларыбыз Манай Алибеков, Нугьай Батырмурзаев, Абусупиян Акаев, Темирболат Бийболатов, Магьаммат Къазанбиев халкъгъа билимни, илмуну байлыгъын сездирмек учун кёп къаст этгенлер.

Бу демократ ярыкъландырывчуланы кёбюсю ахыр да революцяны якъчылары болгъаны къумукъ ярыкъландырывчулар даим де халкъны гьай этивчюлери болгъанын исбатлай. Бу девюрде Н. Батырмурзаев, А. Гь. Ибрагьимов чебер проза асарлары булан арагъа чыгъа. Абдулгьалим Жюнгютейли, Абусупиян Акаев, Шихаммат-къади Эрпелили Гюнтувуш халкъланы адабиятларындагъы сюжетлеге оьзлени белгили асарларын ярата. Ол асарларда тезде болгъан ишлер суратланса да, оларда аслу гьалда XX асруну башындагъы яшав масъалагъа багъышлана, чечиле.

XX-нчы юз йылны башында революцияны темасына багъышлангъан, халкъланы оьз эркинлиги учун ябушувгъа чакъырагъан асарлар яратыла. Айбала Дадав, Зайналабид Батырмурзаев йимик бир къолунда къалам, бир къолунда къылыч булан халкъны эркинлиги учун, янгы яшав учун ябушагъан шаирлер ал бетде белгили бола. Революциядан алдагъы къу­мукъ маданиятны, адабиятны оьсювюнде бу йыллар айрыча белгили ер тута. Ярыкъландырывну (халкъгъа билим, илму беривню) идеялары халкъны терен къатлавларына генг кюйде яйылма башлай. Бу ишде инг де уллу къурал болуп печать сёз – газетлер, журналлар («Стамбульские но­вости», «Мусават», «Тангчолпан» журнал, «Ишчи халкъ» газет ва б.) халкъны, элни яшавунда пайдалы, къурал болуп токътай. Бу къайдалы маданиятлашывубузда Ж. Къоркъмасовну, У. Буйнакскийни, С.С. Къазбековну, Абусупиян Акаевни, Н. Батырмурзаевни, Т. Бийболатовну, З. Батырмурзаевни оьз халкъы учунгъу къайратлы, къагьруман чалышывларын бир заманда да унутма ярамас. Оланы къастлары булан Дагъыстан халкъланы тиллеринде чебер асарлар, рузнамалар (календарлар), газет­лер, журналлар М.-М. Мавраевни басмаханасында кёп тираж булан чыгъарылып, халкъны арасында яйыла. «Тангчолпан» деген къумукъ тилде чыгъарылагъан журналда чебер асарлар булан янаша, барышны англатагъан макъалалар, политика гьалланы билдиреген материаллар чыгъа болгъан. Олай печать къурумланы бетлеринде Абусупиян Акаев, Темирболат Бийболатов, Нугьай Батырмурзаев булан янаша революцияны бел­гили чалышывчулары Жалалитдин Къоркъмасов, Уллубий Буйнакский, Зайналабид Батырмурзаев, Солтансайит Къазбеков оьзлени девюрюне ва четим яшав гьалланы маъналарына баянлыкъ береген ойларын язалар.

Жамиятны яшавун гёрсетеген, яхшы къылыкълагъа, тюзлюкге чакъырагъан бизин къумукъ адабиятны чебер сёзю ХХ-нчы асруну башында янгы яшав учун ябушув нечик болма герекни англатма башлай. Шоллукъда бизин милли маданиятыбыз оьзюню янгы девюрюне багъып абатлана.

Натижалап айтгъанда, тезги орта асрулардан башлап, бизин милли язывубуз арап алфавитге таянып этилген «ажам» язывда юрюле.

Языв адабиятыбызны тили буса тюрк халкъланы арасында къолланагъан «тюрки» язывдан оьтюп, Й. Къазакъны девюрюнде тамурлашгъан гьалиги жанлы къумукъ тилге гёче.

* * *

Тергевлю ва гьакъ герти халкъчылыкъ ругьдагъы охувчу бир затны эс этмей болмажакъ: бу китап бизин халкъны биринчилей чыгъагъан минг йыллыкъ адабият антологиясы.

Бизин халкъ «Асрулар сезе гелген асил сёзюнде» оьзюню яшав ва дюнья къаравларын белсей, чебер ва келпетли сёзню къудраты булан оьзюню оьзден Милли барлыгъын ярата. Шоллукъда халкъны арасындан чыкъгъан пагьмулу сёз усталары – шаирлени ва язывчуланы гьаракаты булан тарихлени боюнда оьз барлыгъын къоруй да, шо бир алымында умуми дюнья барышына оьз янындан къошум ясай туруп, бир вакътиде эллерде халкъ ярата гелген.

Адабиятыбыз оьзюню бютюн гелиши ва аслу милли барлыгъы булан шогъар шагьат бола.

Биз натижада жагьлашгъан бир ойгъа гелип токътайбыз. Эжжелги Аналыкъ ва Эренлик заманлардан берли – бир тамаша оьз инанчыбыз булангъы Тенгири Аллагьны тюбюндеги Къумэр, Къуман-Къумукъ – деген халкъ болгъанбыз, шо болушубузда бизин башыбыздан дюньяланы кёп ала-толпанларын гечиргенбиз, барбыз ва дюньялагъа къошум этердей гьаракатчыларыбыз, язывчуларыбыз бар чакъы, – болажакъбыз.

Гьар бир халкъ, халкъ болгъан сонг, башлап ол оьзю оьзюн къорувчу. Шоллукъда бютюн дюньялыкъны къорувчусу болмакъны аламатыдыр.

Белгили, къумукъ чалышывчулар бырынгыдан тутуп, минг йылланы боюнда шу къудратлы оюн, Тенгири берген алымын, къастын гьеч бирде ерде ятма къоймасман, – деп айтып, бек гьаракат эте ва чалыша гелгенлер.

Олар «Дадам Къоркъутну» йимик герти халкъчылыкъ эрен эпосун яратгъанлар. Эпосну халкъчылыкъ сырын юрютеген ону баш игити – Къоркъут-атадыр.

Биринчилей дюньяда: «Бизин игитлер – дюнья меники деме болагъан къагьруманлар» ва «Ананы ихтияры Аллагьны ихтиярыдыр» – деп айтгъан Къоркъут атадыр.

Олардан сонг Микаил Башту ва Абдулла аль-Хазари, ата ва улан, IX-X-нчу асруларда – «Шан1) толгъувлары» – деп, къумерлерден къалгъан эрен эпосну хабарларын жыйып, айры китап этип сакълагъанлар.

Арадан эки юз йыллар оьтюп, бизин халкъны Хазар девюрюндеги поэзия аламатын гёрсетеген – «Мажмуа-аль-ашшар Мажар-Хазар» – деп язылып къолдан-къолгъа берилип юрюйген китабы болгъан2).

Ондан къайры да, артдагъы ахтарывлар гёрсетегенге гёре, къуман-къумукълардан чыкъгъан алим адамлар дюнья аламны, айрокъда бусурман уьлкелени кёп ерлерине яйылышып чыгъып гетип, о эллерде оьзлени адабият эсделигине тезкире китаплар язгъанлар3).

Олай китапланы бирисин Таргъу шавхалланы тайпасындан барып, Иранда ва Индияда яшавун йиберген Валих Али Кулихан (XVIII асру) язгъан. «Шаирлени баву» – деген ону тезкире китабы дюньяда генг арада абур къазангъан...

Мундан сонг, бу тайпа ишлер XIX-XX юз йыллагъа чыгъа.

Белгили алим, шаир М.-А. Османов 1881-нчи йыл С.-Петербургда оьзюню «Ногъай ва Къумукъ йырлар» – деген китабъга басмадан чыгъарып яя.

ХХ-юз йылны башында А.Акаев 1903 ва 1912 йылларда Къырымда Симферополь шагьарда «Мажмуа-аль-ашшар» деген къумукъ йырланы ва шаирлени асарларын эки керен айры китап этип чыгъара.

Революциядан сонг, Совет девюрде 1940 йылда А. Салаватовну ва А.-В. Сулеймановну къасты булан жыйылгъан «Чечеклер» деп ат салынып, къумукъ халкъ йырларыны ва поэзия асарланы антология жыйымы халкъны арасында инг кёп охулагъан китаплардан бола.

1941-1945 йыллардагъы уллу давлардан сонг, Аткъай Гьажаматовну башчылыгъы булан 1959-нчу йылда «Къумукъланы йыр хазнасы» деп айтылып, алдагъы булан тенглешдиргенде, шайлы толумлашгъан антология китап халкъны арасында тез яйыла...

Бу «Асрулар сезе гелген асил сёз» о тайпа китапланы тезден къаравулланагъан гезикли чыгъарылышы.

Бу тайпа ишлер башлап негер шагьат болагъаны белгили – эллерде халкъ яратагъан язывчулар. Антология чинк башлап шону шагьатнамесидир.

Эсгерме тийишли гёребиз – булай китаплар гележекде де толумлашдырып ва янгыча янашывлар булан чыгъарылмакъ парз.

Неге тюгюл де, бизин адабият варислигибиз муну булан тамамланмай, ону бары да аламатлыгъы гьали де толу аян болуп битмеген. Унутмайыкъ, биз – дюньяны инг бырынгъы халкъларынданбыз.

Антологияны китап болуп чыкъмагъына мекенли кёмеклешген Дагъыстан республиканы печатгъа ва маълумат къуралларына къарайгъан министры Умаросман Гьажиевге, Дагъыстан пачалыкъ издательствону редактору Бадрутдин Магьамматовгъа ва олай да бизге тарыкълы материалланы жыйывда аркъа таяв болгьан ОАО «Дагэнергоремстрой» деген акционерлени Советини председатели Гьажи Султановгъа, Кёльн шагьардагъы (Германия) «ЮЛИХ» деген илму-ахтарыв Центрны профессору Руслан Темировгъа гьакъ юрекден разилик билдирме сюебиз.

1) Бырынгъы китаплар кимерлеге шанлар дей болгъан, о сёз бугюнлерде де тюрк тиллерде къоллана.

2) Ону гьакъында инамлы маълумат береген Ибрагьимов Абдул-Гьюсейинни къолунда атасы Зайнулабидинден къалгъан къолъязыв китап бар эди...

3) Бу тайпа ишлер айрыча чалышывланы талап эте.


© Асрулар сезе гелген асил сёз. Къумукъ адабиятны антологиясы (Антология кумыкской литературы) – Махачкала: ГАУ «Дагестанское книжное издательство», 2013. с.6-18.

Размещено: 27.11.2013 | Просмотров: 1924 | Комментарии: 0

Комментарии на facebook

 

Комментарии

Пока комментариев нет.

Для комментирования на сайте следует авторизоваться.