Кумыкский мир

Культура, история, современность

Къумукъланы биринчи милли-маданият автономиясы

Борагъанда (Гюйдюрмес район) къумукъланы биринчи милли-маданият бирлиги (национально-культурная автономия) къурулду, огъар «Тёре» деген ат къоюлду.

Къурумну башчысы Заурбек Бикинин булангъы лакъырлашывну охувчуланы тергевюне беребиз.

* * *

– Не учун къурдугъуз бу милли-маданият бирликни (ММБ)? Ярай буса, муратларыгъызны гьакъында бир-эки сёз айтыгъыз.

фото– Бизин миллетни гележеги болсун учун, оьзюбюзню тилибизни, маданиятыбызны, тарихибизни ва башгъа къайдаларыбызны, бизден уьзюлюп къалмай, гележек жагьиллерибиз де билсин учун. Аллагь буюрса, бу ММБ-да биз жагьиллени башгъача ишлесин деп жыяжакъбыз, гетген заманларда этилген хаталаны эсде сакълап, гелген заман береген имканлыкъланы къоллап, алгъа барсын деп.

Оьзюбюзню ичибизде талашып турмай, тышгъа чыгъып, тышда бар имканлыкъланы бизге пайдалы этмеге де сюебиз. Билим ва тил проектлер лап да башлап кютюлежек, олагъа байлавлу бир проектни яшавгъа чыгъармакъ учун гьали бусагьат машгъулбуз.

– Русиядагъы биринчи къумукъ ММБ Борагъанда къурулду. Нечик эсигизге геле, башгъа юртларда, шагьарларда къумукълар аварасыз яшаймы яда недендир бу маданият гьаракатдагъы чолакълыкъ?

– Башгъа къумукъланы гьалларына тенглешдирип къараса, борагъан къумукъланы бир айры проблемибар. Бир якъдан къумукъ деген зат янгыз Дагъыстангъа байлавлу, бир дагъы якъдан, биз яшайгъан Мычыгъыш Республикагъа бирмиллетли ер деп ону кёп сёге. Олай болгъан сонг, биз ёкъ болуп къалабыз, шо гьал, озокъда, бизин къайгъырта. Биз мунда гёчген халкъ да тюгюлбюз, Аллагьны яхшылыгъындан аз да тюгюлбюз, гьукумат береген санавлагъа гёре йигирма мингге ювукъ къумукъ яшай Мычыгъыш Республикада. Олай болгъан сонг, биз республиканы ичинде чи нечик де, тышында да бу ерли къумукъларбыз деп билдирмеге герекбиз.

О болмай да, биз англадыкъ олтуруп тургъандан къуллукъ болмажагъын, олтуруп турагъан – акъгъан. Бизин агъып, гетип, ёкъ болмагъа хыялыбыз ёкъ, Къапкъазны лап да уллу эки Терик ва Сююнч деген оьзен бойларында яшай бусакъ да.

Гюйдюрмес районда токътамагъа хыялыгъыз бармы? Яда Сююнчкъала ва Щелков районлардагъы къумукълагъа кёмек этип, орта бир ММБ къуражакъмысыз?

– Къалмажакъбыз, озокъда. Сююнчкъала районда биз кёмек этмеге гьазирлигибизни билдирдик, онда да бир жамият къурулду, гьали кагъызда шо къурумну яшавгъа чыгъарма къарап турабыз. Аллагь буюрса, Щелков районгъа да чыгъажакъбыз, онда яшайгъан ногъай ва татар къардашларыбыз булан да аралыкъ тизежекбиз.

– Къумукъ тилни къолланыву булангъы Мычыгъыш Жумгьуриятда иш нечикдир? Сизин проектлерде къумукъ тилге байлангъанлары приоритетли болажакъмы?

– Къумукъ тил булангы кюй бизде Дагъыстандан къолай деп эсиме геле: мактапларда къумукъ тил ва адабиятдан дарслар бериле, къумукъча билмей деп мен Терик бойлу къумукъланы арасында биревню де гёрмегенмен, Аллагь тек гёрсетмесин олайын гележегибизде де. Амма этилмеге герек кёп зат бар. Совет заманларда Абас Мамаев къумукъ тил ва адабият булангъы гьалны бир даражагъа гётерди, гьали биз ону дагъы да оьрге гётермеге герекбиз.

Бизин биринчи проектибиз тилге ва адабиятгъа байлангъан. Биз 25 къумукъ белгили язывчунуасарларын айырдыкъ, оланы охусун деп олардан шорт-лист этдик, оланы электрон кюйде сюеген гиши бизден алып бола. Гелеген йылны башында яхшы билим гёрсетген жагьиллени Тюркиягъа охума йибережекбиз.

– Не тарих проектлер булан машгъул болмагъа негетлеригиз бар? Оланы башлап яшавгъа чыгъажакълары буссагьатгъа белгилими?

– Озокъда, буссагьат биз ойдабыз, нени булан лап башлап машгъул болайыкъ деп. Мен англайгъан кюйде, тил, тарих проектлер бек агьамиятлы. Бизде тарихни биливи булан гьал бек осал, о саялы шогъар ювукъ арада багъарбыз.

Негетлерибизни гьарибиз язып, ортагъа салып сёйлеп, ондан бир ачыкъ ва белгили иш муратлар этмеге сюебиз.

– Русияны башгъа ерлеринде турагъан къумукълар булан ва тышда, ят эллерде турагъан къумукълар булан аралыгъыгъызгъа агьамият берилежекми сизин якъдан?

– Айрокъда берилежек. Къайда болсакъ да, биз бир миллетбиз чи. Оьзюбюзню тилибизни, динибизни, тарихибизни ва маданиятыбызны тутмакъ учун бизге бирче ойлашып, бирге ишлемеге тарыкъ. О саялы гьар бир къурулажакъ къумукъ бирлик булан биз аралыкъ тизежекбиз ва бизден болагъан кёмекни этежекбиз.

– Шу сизин ММБ-де ортакъчылыкъ этеген гьаракатчылар не чагъына етишген адамлар: акъсакъаллармы, ортачакълылармы яда жагьиллерми?

– Менден къайры бары да жагьиллер, 20-30 яшындагъы уланлар. Амма бизин юртда Акъсакъалланы къуруму да бар, олай болгъан сонг бу ММБ-ни юрюшю акъсакъалланы пурманы болмай юрюлмес деп эсиме геле. Гелишив-къыйышыв затны уллулар къолай биледир, оланы буюрувун тезден яшавгъа чыгъаражагъы жагьиллердир.

– Мычыгъыш Жумгьуриятда гьалиден сонг къумукъ маданият тез-тез гёз алда болажакъгъа умут бармы?

– Бизин муратларыбызны бириси – Мычыгъыш Республикада гьар бир басмада къумукъланы гьакъында язылсын ва гёрсетилсин. Гьали бусагьатгъа биз ёкъ да ёкъ дежек, билмейген гиши. Шо гьалны биз алышдырмагъа сюебиз.

–  Девлетден (пачалыкъдан) кёмек болажакъгъа имканлыкъ бармы?

– Болур бугъай. Биз этеген иш девлетге кёмек болгъан сонг, бизге девлет де пайдалы болур. Биз республикада гьар пачалыкъ ожакълардыгъы жамият къурумлагъа оьзюбюзню вакиллерибизни салмагъа сюебиз, имканлыкълардан къуру къалмайгъан кюйде, гьар затны заманында билеген кюйде.

– Борагъанлы къумукълардан иристонлу(осетиялы) ва дагъыстанлы къумукълагъа бу маданият гьаракатчылыкъгъа байлавлу айтмагъа яда ёрамагъа сюеген затыгъыз бар буса, сесленигиз.

– Маданият ёлда бирлешейик, къысылгъан юмурукъдай къатты болуп, алдыбызгъа гелеген балагьлагъа бирче къаршы турайыкъ! Оьз тилни ва маданиятны абурлайыкъ, унутмайыкъ, оьмюрю узакъ болсун деп аслам абатлар алайыкъ.

Лакъырлашывны юрютген Рамазан Алпаут.

Размещено: 15.11.2013 | Просмотров: 1832 | Комментарии: 0

Комментарии на facebook

 

Комментарии

Пока комментариев нет.

Для комментирования на сайте следует авторизоваться.