Кумыкский мир

Культура, история, современность

Къумукълагъа тарихи музей тарыкъмы?

фотоДагъыстанны лапда уллу тарихи музейини къангалы къапуларыны алдында къаравулчулар йимик, къабургъаларына эки башлы къаракъушну сураты ясалгъан, уллу, бырынгъы топлар къатып токътагъан. Оланы этилген кююне къарап, алдынгъы темир усталаны бажарывлугъуна, гьюнерине гьайран боласан.

– Бу къайсы девюрден къалгъан савутдур? – деп сорайман музейни къуллукъчусуна.

– Мекенли кюйде айтып болмайман, тек генерал Ермоловну заманларындан къалгъандыр деп эсиме геле,– деди ол.

Ермолов дегенде: «Огь гавурлар (топлагъа айтаман), хыйлы гюнагьсыз адамны къыргъансыздыр»,– деп ойлашдым, усталардан да шоссагьат гёнгюм чыкъды.

Савутну да еринде къоюп, музейни Кавказ давгъа багъышлангъан залларындан айланаман. Гьар тамдан, гьар мююшден дегенлей Шамилни ва пача генералланы суратлары къарагъан. Къутгъарып сама къоймагъанманмы экен деп, бир болгъан залгъа къайтып бараман, къумукъланы сесин излеймен. Аты-чуву да ёкъ.

Алданокъ айтып къояйым, мени йимик музейге гелме сюйсегиз, мундагъы оьзге давлагъа багъышлангъан стендлерде де миллетибизни гьызын излеп, заманыгъызны зая этип авара болмагъыз. Масала, арапланы Дагъыстангъа этген чапгъынлары эсгериле, олагъа 150 йылланы узагъында къаршы ябушуп тургъан хазарланы-къумукъланы аты сама тутулмай.

Яда башгъа мисал. Пётр пача ким экенни билесизчи. Дагъыстанлы гьакимият къумукъ миллетни менлигине тиегенин биле де туруп, ол елевчюге эсделиклер сала, орамлагъа атын къоя. Музейни къуллукъчулары да Пётргъа абур-сый этип тюгюл, гьакимлеге ярамакъ учун орус пачагъа багъышлап хыйлы суратлар илген, макътавлу калималар язгъан. Шоланы бирисин эсгерип къойсам да таманлыкъ этедир деп эсиме геле. Тамны шайлы ерин къуршагъан уллу стенд. Охуйман: «Кавказда болгъан ёлавчулар». Тюпде атлары да эсгериле: Белазури, Марко Поло, Олеарий, Челеби ва олагъа къысдырылып, лап артда Пётрну сураты да салынгъан. Сайки къумукъ юртланы дагъытгъан елевчю болмагъан, ёлавчу болгъан.

фотоЯхшычы мен аз-кёп буса да миллетибизни тарихин билегеним. Магъа шу къайдалы ялгъан, терс калималар батмай. Уьстевюне, китапланы, газетлени бетлеринде, музейлерде шолагъа къаршы болгъан сайын, оьтген девюрлени дагъы да яхшы билмеге, уьйренмеге иштагьланаман.

Мени башгъа ойлар талчыкъдыра. Музейге аслу гьалда савлай класлар булан школаланы охувчулары геле. Бырынгъы заманланы эсин сакълама борчлу бу ожакъ эл сюювчюлени тарбиялайгъанны орнуна, тарихи эсин тас этген, етти атасын танымайгъан, абурламайгъан наслуну оьсдюрмейми? Бу ерде мен иш этип сорав ишара саламан. Неге тюгюл, бизин пачалыкъ музейибиз бек тизив музей деп айтагъанлар да бар. Шонда баргъан гьар адам оьзю учун оьзю гьасил чыгъарсын.

Тюзю, ялгъанчы болма сюймеймен. Залдан-залгъа юрюй туруп, тамгъа илинген къабалайны тюбюнде, не бусада, къумукъланы аты эсгерилегенин гёрдюм. Къумукълар тюрк къавумдан экени айтылмасада, санавгъа 267 мингадам бар деп язылгъан (гьакъыкъатда 500 минге етишип тура). Аслу гьалда гьайванчылыкъ ва топуракъчылыкъ булан машгъул халкъ. Алдагъы девюрлерде туз ва нап да чыгъара болгъанбыз. Дагъы музейни илму къуллукъчулары язма, къошма зат тапмагъан.

Ата-бабалырыбызны асрудан-асругъа сынав топлай туруп, тарихсиз адам – тарыкъсыз адам деп айтып гелгени негьакъ тюгюл. Шо саялы тарихибизни тамурлары къурумасын ва тарыкъсыз адамлагъа айланмас учун гьар юртда болгъандан къайры, уллу Милли музейибиз ачылма герекмейми? Милли театрлар, миллигазетлер бар чы. Неге Милли музейлер болма ярамай?

Размещено: 27.09.2013 | Просмотров: 1988 | Комментарии: 0

Комментарии на facebook

 

Комментарии

Пока комментариев нет.

Для комментирования на сайте следует авторизоваться.