Кумыкский мир

Культура, история, современность

Къочкъар (сентябр)

Йылны чинк де чомарт айы

фото 1Гертиден де, гюз – йылны чинк де чомарт, инг де гёзел ва лап да бай заманы десек, гьакъыкъатгъа къыйышмай къалмас. Неге десегиз, гюзню гюзгюсю гьар абатда, гьар гюн дегенлей уьстде эсгерилген ёравларыбызны ачыкъ этип гёрсете.

Алдан берли адатлангъан кююнде, гьали де оьсюмлюкчюлюк булан машгъул болагъанлар бав-бахчаларда овощланы ва емишлени тюшюмюн къайтарывда гьаракатына гьаракат къошуп айланагъаны гёрюне.

Заманны гьар минуту аявлу. Гюзгю явунлар башланып, шону натижасында четимликлер тувулунуп тас этивлеге ёл берилмесин учун, озокъда, гьаракатны шо кююнде гючлендирмеге герек бола. Тек алгъасавлукъгъа ёл берип, тюшюмню сан янын заралландырма тюшмейгенин де унутмаса пайдалы болур.

Муна, бав-бахчаларда къайтарылгъан авлакъ ниъматлар гьазиринде алывчулагъа етишсин учун, ёлларда айлана якъдагъы базарлагъа, тюкенлеге ёл чыгъагъан, ари де-бери де юрюйген юклер ташыйгъан уллу ва гиччи машинлени моторларыны зенги тез-геч демей къулагъынга чалына...

Авлакъчылыкъ, бавчулукъ, юзюмчюлюк булан янаша Дагъыстанда арт берилмейли гьайванчылыкъ тармакъ да мердешленген. Тавтюп, тав отлавлукъларда семирип, шайлы авурлукъ алгъан, бою-сою оьсген гьайван-мал бугюнлерде тюзде ерлешген къышлав къотанлагъа этден-бутдан тюшмейли, эсен-аман етишсин учун алгъасавлу кюйде чаралар да гёрюле...

Къой, бав-бахчаланы майданлары, тюшюмлери артагъандай, къой-эчки сиривлер ва тувар да гьар абзарда, авлакъ къонушларда дегенлей толумлашсын, кёп болсунлар... Айтагъаныкъ, юрт хозяйствода бары да тармакълар бир-бири булан тыгъыс кюйде байлангъан...

Шону топлангъан ерли сынав да ачыкъ этип ташдыра. Бизин къоллавчуланы савлугъу учун лап да тарыкълы аш тепсилерде кёп къолланагъан авлакъ ниъматлар – емишлер, овощлар аз тюгюл.

Самурсакъ – тогъуз аврувдан дарман

фото 2Согъан сегиз аврувгъа дарман буса, самурсакъ – тогъуз аврувгъа дарман деп халкъарада негьакъ айтылмагъаны гьакъда унутма тюшмей.

Шону гьисапгъа алып, биз де тёбенде самурсакъ оьсдюрювню бир нече сырлары гьакъда къысгъаракъ баянлыкъ берме токъташдыкъ. Шолар да бизин бавчуларыбыз, овощ оьсдюрювчюлерибиз ва къоллавчулар-охувчуларыбыз учун пайдалы болур деп ойлайман.

Самурсакъны гюзде ва язбашда чачылагъан бир нече журалары белгили. Озокъда, гюзлюк самурсакъны язлыгъындан эсе сакъламагъа ва къолламагъа онгайлыкълары-имканлыкълары хыйлы да артыкъ. Шону учун сынавлу бавчулар, овощчулар самурсакъ учун ерни августу ахырларындан тутуп гьазирлемеге башлай. Тюзю, бизин Дагъыстанны тюзлюк ва тавтюп бойдагъы топуракъларында шону учун сентябрден тутуп хасилени онгарып, октябр айда чачса да ярамай тюгюл.

Эрте бишеген овощ оьсюмлюклерден тазалангъан хасилерде, майданчаларда кюйлевючлер себип самурсакъны ерин онгарма таклиф этиле. Бир квадрат метр ерге бир челек къый болгъан полукъну ярты челек къайыргъа къошуп сепмеге герек бола. Къайыр саз къатышгъан (суглинка) топуракъларда къайырны орнуна литр банка толгъан кюлню себип, бир лопатка терен этип къазма тюшежек.

Гюз къургъакъ болуп, топуракъ къата буса, къазгъынча алда гече шо ерни сугъарып къойма тарыкъ болажакъ. Эртенинде четимликлеге тарымай къазылгъан топуракъгъа-хасилеге арасын 10 сантиметр къоюп сыдыралашдырып самурсакъ тишлени 1-2 сантиметр теренге гёммеге таклиф этиле. Самурсакъ башлар уллу болгъанны сюе бусагъыз, арасын 15 сантиметр къойма боласыз.

Самурсакъ тиш басдырылагъан ерге 1 чай къашыкъ кюл тёшеп яда «ава» деген минерал кюйлевючню бир дёгерегин (гранула) салсагъыз, тюшюмю мол ва аман болур.

Белгили болгъаны йимик, самурсакъ – сувукъгъа чыдамлы оьсюмлюк. Буса да, эрте чачсагъыз, мекенли тамурлашып, язбашда топуракъны уьстюнде тез гётерилижек.

Гюзлюк самурсакъны тюшюмю адатлы гьалда бизин республикабызны гьава шартларына гёре август айда къайтарыла ва сатылагъаны сатылып, сайламлылары сакълавгъа салына, урлукъ учун айырыла.

Гюзде яда гюзбашда гючлю явунлар болуп самурсакъ чачылгъан ерлени сув алып къоймасын, хасилени эки боюн тутдуруп, 40-50 сантиметр теренлиги булан гиччирек татавуллар къазып артыкъ сувун къачырып тайдырма тарыкъ болагъаны гьакъда да унутма тюшмей.

Гюзде яда язбашда чачылгъан самурсакъны яда буса согъан саптакъланы башлары саргъалып зайыплана буса, демек, шолагъа азот етишмей. Калий етишмейген ерлерде буса саптакълары къуврулма да башлай.

Жиелекге де тергев герек

Дагъыстанны тюзлюк боюндагъы къайыр ва саз булан къайыр къатыш топуракъларда жиелек чачып мол тюшюм оьсдюрюп, хайыр алагъан бавчулар ва дачачылар аз тюгюл. Тюзю, жиелек оьсдюрюп шону зараллы аврувлардан ва зиянлы жанлардан къоруп сакълама рагьат тюгюл.

Сынавлу бавчулар биле, мол тюшюм береген жиелек тюплени алданокъ танглап мыйыкъларындан торайгъан гюплерин тамур ташлагъан сонг алып, сентябр айда янгы ерлеге гёчюрмеге таклиф этиле.

Жиелекни къаравсуз къоймайлы, картопну йимик сыдыралашдырып тюплер этип оьсдюрмеге герек бола. Жиелекни яягъанда, самурсакъны йимик кюйлевючлер булан пайдаландырып, сугъарып чачмагъа тюшегени гьакъда унутмагъа ярамас. Жиелекни чачып битгенден сонг да, толу кюйде тойдуруп сугъарма тарыкъ. Ёгьесе, янгы орнатылгъан ерде жиелек хытанлар шолай онгайлыкълардан тюзелмесе, толу кюйде оьсмей, къуруп къалажакъ.

Картоп мол болсун учун

фото 4Бизин экинчи ашыбыз деп саналагъан картопну чачып оьсдюрювде бизин республикабызда да алдан берли бай сынав топлангъан. Гьали де ону гьар тюрлю эрте, орта ва геч бишеген журалары къаршылаша.

Масса къайдада картопну тюшюмю бизин республикабызда адатлы гьалда сентябр айны ичинде, тавтюп ва тав бойларда октябр айларда къайтарылма башлай.

Белгили болгъаны йимик, тюшюмню къайтаргъынча бир жума алда картопну хытанларын чалып алып тайдырмагъа таклиф этилине. Хытанланы алып тайдырмаса, шо ерге зараллы аврувлар яда буса зиянлы жанлар яйылмагъа имканлы. Чачылгъан ерден ариге тайдырып, къурутуп яллатса, дагъы да яхшы болур. Сонг кюлюн жыйып алып, кюйлевюч гьисапда авлакъгъа яда буса хасилеге чачмагъа да ярай.

Картопну тюшюмю къайтарылгъан сонг, шо ерге гюзлюк арышбудай яда буса арпаны урлугъун къалын этип чачып, язбашда чалып, янгыдан къазып чачмагъа таклиф этилинегени негьакъ тюгюл. Шолай этилсе, озокъда, топуракъ азот кюйлевючлерден къысылмажакъ.

Таклиф бизден – иш сизден!

Чечеклер

Ер юзюнде оьсеген чечеклени санавуну эбин-бавун айтып битдирме къыйын. Шоланы гьар тюрлю бойларда, уьлкелерде кёп къадардагъы журалары къаршылаша.

Къумукътюзню оьсюмлюклерини табиаты да эпсиз бай. Бир квадрат майданда къыр авлакъларда оьсюмлюклени-чечеклени бир нече жураларын тапмагъа бажарыла. Озокъда, шолар булан янаша арт вакътилерде бизин абзарларыбызда, бав-бахчаларыбызда башгъа уьлкелерден гелтирилген емиш тереклер, овощлар, чечеклер-гюллер оьсдюрюле.

Оьсдюрегенлер буса, шоланы арасындан битимине, аривлюгюне, татывуна, тюсюне-ийисине гёре оьзю ушатагъанларын танглап, айлана ягъын ва уьйлерини ичлерин безендире.

Озокъда, шоланы оьсдюрмек учун, бир башлап, нечик, не ерде ва къачан чачма гереги гьакъда мекенли маълуматлардан пайдалансакъ багъыйлы болур. Неге тюгюл, башгъа оьсюмлюклер йимик чечеклени арасында да тамурундан, согъанбашындан, урлугъундан, бутагъындан, гьатта япырагъындан оьсегенлери-тораягъанлары къаршылаша.

Гладиолус ва пион чечеклени мен айрыча ушатаман. Биринчисини гёлеми-битими, бою-сою хошландыра, экинчисини ийисине оьтесиз сукъланаман, кепим геле. Шону учун олагъа нечик къуллукъ этме, оьсдюрме тюшегени гьакъда оьз сынавумдан пайдаланаман.

фото 5

Гладиолус

фото 6

Пион

Белгили болгъаны йимик, гладиолус, тюльпан, пион ва оьзгелери тюбюндеги тамуру, согъанбашлары алынып оьсдюрюле. Бирлери, бир ерде бузулмай, заралланмайлы, 100 йылгъа ювукъ оьсе буса, оьзгелерини тамурларын чыгъарып алып, ерлерин гьар дёрт-беш йылда алышдырып чачма таклиф этилине.

Шону учун, гюзде тамурларын яда согъанбашларын къабукъларындан тазалап алып, марганец сувда кириндирип, 20 гюн къурутуп, къуру къайырны ичинде язбаш болгъунча сакълама тюше.

Тюзю, оланы бавукълугъу ёкъ ерде чорапланы ичине салып сакълайгъанлар да бар. Шоланы сакълавгъа салгъынча гьарисини жураларын айырып, атларын язып салсагъыз, язбашда къызгъын ва къыставуллу авлакъ ишлени вакътисинде жураларын айырабыз деп тарыкъсыз ойлаша туруп башыгъыз аврумас.

Автор бу сагьифаны гьазирлейгенде Интернетден ва оьз сынавундан пайдалангъан.


«Ёлдаш», 06-09-2013

Размещено: 08.09.2013 | Просмотров: 1959 | Комментарии: 0

Комментарии на facebook

 

Комментарии

Пока комментариев нет.

Для комментирования на сайте следует авторизоваться.