Кумыкский мир

Культура, история, современность

Йыравлар ва шаирлер

фотоАртдагъы 25 йылны ичинде яшавда болуп турагъан агьвалатлар бизин хасиятыбызны, дюньягъа къаравубузну бюс-бютюнлей алышдырып тербей. Шо алышынывланы кёп яны яхшы янгъа тюгюлю де гьарибизни де талчыкъдырмай болмай. Бизин къаравубузгъа гёре, жамиятны бир-бир тармакъларыны оьсювю токътап, тёбен тюшме башлагъан.

Тамаша тюгюлмю, интернет, оьр технологиялар, нанотехнологиялар арта, гючлене буса да, инче саниятны, адабиятны сан яны, адамланы англав, гьакъыл даражасы, къылыгъы оьсмей, гётек гетип бара.

Мисал учун, гьали терен маъналы, гьакъыллы, адамны ойлашдырагъан чебер асарланы охуйгъанлар шайлы кемиген. Шоланы язагъанлар дагъы да аз. Бугюн лап да охулагъан китаплар – дедективлер, анекдотлар. Телевизорда да туташ йыбатыв, кюлкю-иланкъы берилишлер яда боевиклер гёрсетиле. Театрда да шолай : комедиялар биринчи ерде.

Тек бары да инче саниятлардан йырав касбу алгъа гетген. Бугюнгю эстраданы сёгюп сёйлейгенлер кёп буса да, учуз йыравлардан эп этип болагъан гьал ёкъ. Телевизоргъа бакъсанг да, радиону якъсанг да, тойгъа барсанг да, шо бир тайпа пагьмусуз тавушлар, маънасыз сёзлер, ессиз макъамлар, ерсиз бийивлер… Исбайы гёрюнюш де (айрокъда тиштайпа буса), эдепсизлик де болса, музыка алатланы гючю булан пагьмусузлукъну яшырма да къыйын тюгюл.

Мен, мисал учун, «Прибой» радиодан къумукъ йырны берме башласа, шоссагьат приемникни сёндюремен яда башгъа толкъунгъа саламан. Неге тюгюл де, кёбюсю бизин йырлайгъан жагьиллени сёзлерине сабур кюйде тынглама бажарылмай: маънасыз, сай, енгил, къыйышмайгъан сёз тагъымлар. Айрокъда жагьил уланъяш досуна: «сени учун оьлме разимен», «сен мени сюймей бусанг, оьзюме бир зат этип къояжакъман», «сенсиз яшап болмайман», деп кант эте буса, шо жагьилге: «Шолай осал болгъанча, гертилей оьлгенинг кёп де къолай эди», – деме сюесен.

Озокъда, сююв учун оьлеген гезиклер де бола. Шо гьакъда бизин ата-бабаларыбыз да йырлагъан. Олай сёзлени къолланагъан кюю-ери де бола. Шону учун бырынгъы сыналгъан йырланы сёзлерине инанабыз, къайтып-къайтып тынглама да сюебиз. Гьалигилер буса, ондан-мундан чёплеп жыйылгъан сёзлени «лезгинканы» макъамына да салып, оькюртюп туралар. Тек о сёзлер инандырмай, уьркюте.

Мычыгъыш тилни билеген къумукъгъа бир керен Шамхан Далдаев йырлайгъан сююв йырны гёчюртген эдим. Шонда улан къызгъа айтагъан булай сёзлер бар: «Нете, мен сизин юртугъузгъа этме ишим ёкълукъдан геле деп эсинге гелеми эди. Сени ушатгъанман, шону учун гелемен». Бу сёзлерде йырны игити къызны алдында оьзюн кем гёрсетип, «оьлемен, чыдама къыйын», «сенсиз туруп болмайман» деген йимик, гючсюзлюкню суратлайгъан сёзлени къолламай. Йыравну оьзюн тутагъан парпачасына, сёзлерине къарап, ону миллетине де багьа гесиле. Бир уллу къатын телевизордан шолай бир къумукъ яш йырлап турагъанда: «Къара шогъар, сен тамансан къумукълагъа «кукай» деп айтдырмагъа», – деген эди. Шону учун йыравларда уллу жаваплыкъ бар. Сени йырынга тынглап, миллетинге багьа бере.

Лап да тамаша ва къужурлу ери – жагьиллер (айрокъда къызлар) шо енгил ва маънасыз йырлагъа тынглай туруп ялкъмайлар. Олар сюегенге гёре, йыравлар да ругьлана ва пагьмусузлугъун чачмагъа белсене.

Биревню де шоланы гючден токътатма ихтияры ёкъ. Бар буса да, шо тынч иш тюгюл. Буса да шу гьалны бар кююнде къойма ошамай. Шо гьакъда кёп айтыла, язылып да тербей. «Ёлдаш» газетде бир вакъти белгили композитор ва язывчу Къалсын Акъгёзовну сиптечилиги булан шогъар байлавлу «дёртгюл столну» айланасында генгеш де оьтгерилди. Шонда кёп пайдалы таклифлер де айтылды. Тек айтардай алышыныв эсленмей. Не этме тюше дагъы буса?

Бизин таклифибиз: шаирлеге йыравлар булангъы байлавлукъну беклешдирме герек. Бизин бек пагьмулу шаирлерибиз бар. Тек халкъ оланы йыравланы таныйгъанда йимик танымай. Бир-бир тизив сёзлери булангъы йырларыбызгъа тынглап, халкъ йыравлагъа баракалла айта. О сёзлени къыйналып язгъан амалсыз шаир буса унутулуп къала. Демек, йырав шаирден оьрге салына. Шолай болма чы тюшмей эди.

Шону учун шаирлерибиз гьаман пачалыкъдан ва байлардан кёмек къаравуллап турмайлы, оьз къыйыны булан оьз башыны гьайын этме гереклер. Уялмайлы-тартынмайлы йыравлагъа оьз сёзлерин таклиф этип, шону багьасын да айтып, иш гёрме герек. Шолай этип башлагъанлар да бар. Яхшы да этелер. Мунда бир эршилик де ёкъ.

Бизде бир-бир йыравлар уялма да уялмай белгили шаирни сёзлерин де къоллап (бир-бир гезиклер шоланы бузуп да къоллайлар), авторну да эсгермей, тизив-тизив сёзлени оьзленики йимик этип айланалар. Авторну эсгермей къойма ярай, эгер сен ону шиърусун есинден сатып алгъан бусанг. Дагъы ёгъесе, шолай иш уругъа тенг бола. Орус тилде шогъар «плагиат» дей. Плагиатны къоллагъан адамны закон булан жавапгъа тартма да бола.

Тек бизде къужурлу гьал бар. Шаир йыравгъа оьзюню шиъруларын тегин берме де гьазир, эгер ону тилейген адам бар буса. Йыравларыбызны хыйлылары бизин пагьмулу шаирлерибизни таныма да танымайлар. Шо саялы эстрадада шакю-шюкюлер гюн сайын артып тербей.

Йыр макъамланы гьакъында да айрыча лакъыр этме ярай. Кёбюсю йырланы макъамларыны авторларын токъташдырма да бек къыйын. Гьалиги техника алатланы гючю булан къайсы уьлкени де милли макъамларын алып, бираз алышдырып, оьзленики этип йырлап къоялар. Шогъар «аранжировка» дей бугъай. Шо гьакъда айтардай англавубуз ёкъгъа гёре теренлешмей къояйыкъ.

Этилген чакъы бетлевлер бизин атлары айтылгъан пагьмулу йыравларыбызгъа тиймей. Олай пагьмулар кёп, тек тез бай ва белгили болма сюеген жагьил тайпаны бир-бир вакиллери къумукъ йыр сагьнаны есилери болуп къалгъанлыкъ миллетибизни бираз учуз этип гёрсете.

P.S. Шу агьамиятлы масъаланы гьакъында бираз уьстенсув айтылды. Шону учун касбучулар (йыравлар, шаирлер, композиторлар) лакъырны маънасын теренлешдирип, пайдалы алышынывлагъа ёл гёрсетип, лакъырны узатарлар деп умут эте къалабыз.


«Ёлдаш», 02-08-2013

Размещено: 09.08.2013 | Просмотров: 2101 | Комментарии: 0

Комментарии на facebook

 

Комментарии

Пока комментариев нет.

Для комментирования на сайте следует авторизоваться.