Кумыкский мир

Культура, история, современность

Заман шолай бувара

Арт вакътилерде ана тилни гьакъында кёп сёйлене. Къумукъ тилни гёзеллиги, байлыгъы гьакъда, шолай да ол бугюн сёнюп-дёнюп барагъаны гьакъда «Ёлдашда» да кёп языла, «дёгерек столлар», лакъырлашывлар, ёлугъувлар оьтгериле. Интернетде де шо тема заманда бир янгырып тербей. Шаир Агьмат Жачаев «Ана тилим–алтын хазна» деп поэма язып, айрыча китап да чыгъарды. Тек шоланы натижасында гьал алышынамы, къолайлашамы? Айтардай къолайлашадыр деп эсиме гелмей.

«Бизин тойда–бизин харс» деген кюйде, бир бёлюк адам оьзюбюз-оьзюбюзню агитация этип турабыз. Бары да шо адамлар ана тилни билмекни пайдасын булай да бек яхшы англайлар чы. Болса да, оьз арабызда шо гьакъда кёп сёйлеп, бир-биревню ялкъдырып турабыз.

Мени гьисабымда, 500 000 къумукъну ичинден ана тилинде охуйгъанланы санаву 2000-ден артыкъ тюгюлдюр. Шо буса миллетни 5 проценти де болмай–бек аз. Языв-бузув булан доланагъанланы санаву дагъы да аз. Кёп болса, 200 адам болажакъ. Шо болма имканлы 200 адам–бугюн айланып-айланып язып турагъанлар. Оланы да барысы да дегенлей–пенсия чагъындагъылар. Янгы атлар, яш пагьмулар арагъа чыкъмай. Бирлерибиз сюймейген совет гьакимлиги милли яш кадрланы гьайын сама эте эди. Гьали буса шо ишни этегенлер ёкъ, милли редакцияланы да шонда гьайы бар деп эсиме гелмей. Йылдан йылгъа, уллулар гетген сайын, къумукъ языв тилни билегенлени санаву да кемий. Къумукъ тилни гележегине янашывубуз алышынмаса, 15-20 йылдан ана тилинде таза язып-охуп болагъанлар да къалса, тамаша. Не этме герек?

Шулай гьалгъа орусча кризис дей. Шо не экени гёчюрмесе де, англашына. Кризислер буса оьзлюгюнден чечилип къалмай. Ону булан ябушма герек. Ябушмакъ учун буса, савут да тарыкъ. Бармы шолай савутубуз? Миллетибиз оьзю–бизин аслу савутубуз ва гючюбюз. Миллетни англавлу-билимли, бажарывлу, намуслу ва къоччакъ уланлары биригип иш гёрме герек: билимлилер нетме герекни ойлашсын; бажарывлулар шо ойланы яшавгъа чыгъарагъан кюйлени айтсын; намуслулар къоччакъланы да тургъузуп, иш гёрме башласынлар. Бу масъаланы чечивню теория яны. Мундан иш бузулмажакъ.

Тилни даражасын, таъсирин гётерив ишде пачалыкъны акъчасына чыгъарылагъан печать къуралланы кёп имканлыкълары бар эди. Тек олар гьали этип турагъанындан артыкъ иш этер деп инамлыкъ ёкъ. Неге тюгюл де, биринчилей, ондагъылар алапа да алып, пачалыкъгъа ишлейген адамлар. Пачалыкъ буса аз санавлу халкъланы тиллерини гьайын къутулмайгъанлыкъдан, оьлмесден къалмасгъа деген кюйде эте. Шо тиллер тез оьлгени пачалыкъ учун яхшы. Дагъысын айтмагъанда, бюджетге экономия болажакъ. Озокъда,шо печать къуралларда ишлейгенлер де миллетин, тилин де сюелер. Тек бизин шартларда янгыз сююп турмакълыкъ азлыкъ эте…

Ондан къайры да, бизде чыгъаралагъан китапланы, журналланы, газетлени ким охуй–шону гьайы этилмей. Не язылса да, чыгъарылып тура. Эгер бюджетден берилеген акъчаны агъымы токъталса, шолар бири де чыкъмай. Шо заман шолай китап-журнал-газет халкъгъа тарыкъ тюгюлю аян болажакъ. Тарыкъ болажакъ эди, эгер язагъан гишини алапасы охувчуну кисесинден бериле эди буса. Берилмей. Шону учун биз не этип де заманында бетлени толтуруп, планны берип, иш этген болуп олтурабыз. Ким учун, не мурат, не къаст булан язабыз? Язгъаныбызны ким ва нече адам охуй? Не таъсири бар? Кимге ва не пайдасы бар? Шу соравланы уьстюнде токътап, ойлашма заман да ёкъ.

Къумукъча охуйгъанланы санаву 2 мингден 20 мингге минсин учун (шо заман милли газетибиз харлысыз болуп, оьзюн оьзю сакълап болажакъ) аслу 2 зат герек:

1. Янгыз гертини, охувчу учун пайдалы маълуматланы язма герек. «О чу ярап къалажакъ эди» деген янашывгъа ёл берилме ярамай. Булай ишде, 1-2 адамланы хатирин этип, биревню гёнгюн алабыз деп, байлагъа, гьакимлеге, къурдашлагъа ярама сююп язылгъан макъалалар булан кёп санавдагъы къалгъан охувчуланы гёнгюн бузмагъа тюшмей.

2. Адабият тилине асаслангъан баш газетибизни тилине де гиччирек реформа этмесе ярамайгъан гьал бар. Биз язагъан макъалалар аслу гьалда яш наслугъа бакъдырылма герек. Бизин буссагьатгъы языв тилибизни буса яшлар тюгюл, уллулар да гьаран англайлар. «Биз адабият тилде тюз язабыз. Тилни грамматикасын сакълайбыз. Билмейгенлер уьйренсин»,- деп турмакъ тюз янашыв тюгюл. Нечакъы тюз язып турсакъ да не пайда, англама къыйын буса, шону учун охуйгъанлар гюн сайын кемий буса! Гьалиги яш наслу охусун-англасын учун огъар ювукъ тилде язма герек. Мисал учун, смс-лени кююнде, къысгъа жумлалар булан… Булай демек–грамматиканы бузмакъ демек тюгюл. Биз оьзлерден уьлгю алып гелеген бугюнгю орус адабият тилге багъайыкъ, 20 йылны ичинде о нечик алгъа гетген! «Аргументы и факты», «Коммерсантъ» ва бир-бир оьзге газетлер орус журналистикада революция этди, деме ярай. Биз буса, гьали де 30-40 йыллар алдын язагъан кюйде язабыз. Алышынгъан бир зат да ёкъ деп айтмайман, тек шо аз-маз алышынывлар заманны талапларына жавап бермей. Кёпден къоллавдан чыкъгъан, оьлген сёзлени тирилтме къарамакъ да–бош авара. Шо сёзлени тирилтебиз деп урунсакъ, заманны къолдан чыгъарып, бугюн халкъ къоллап турагъан сёзлерибизни де тас этежекбиз. Орус сёзлерден де онча къоркъма тюшмей. Биз чи халкъара тиллердеги терминлени де къумукъчагъа гёчюрме къарайбыз. Оруслар оьзлер де эркин кюйде ят тиллени сёзлерин алалар.

Шу теманы дагъы да узатма ярай эди, тек о бу макъаланы аслу мурады тюгюл. Магъа: «Сен айтагъан затлар болагъан ишлер тюгюл. Къуру гертини де язып, тилни енгил, англашынагъан кюйде этме бажарылмай»,- дейгенлер болажакъ. Шолайлагъа жавабым: «Шолар бажарылсын учун не этгенбиз? Не этме герекни биле де туруп, ишибизни тюз янгъа бурма да къарамайбыз чы».

Къолумдан геле буса, мен шулай бир эксперимент этежек эдим. Милли газет-журналларда ишлейген журналистлеге, язывчулагъа пачалыкъ береген харжны токътатып, оланы халкъны гьисабына, язылагъанланы(подписчиклени) харжына ишлейген кюйде этер эдим: китапны, газетни, журналны даражасына гёре адамлар оьзлер багьалайгъан кюйде. Шо заман язагъанланы сёзюню гючю, таъсири, маънасы бир нече керенлеге артар эди. Миллетни кёп-кёп пагьмуларын пачалыкъны шо нечик ишлесе де берилеген акъчалары бузуп тура. Загьмат ёлун от-ялын болуп башлагъан кёп-кёп жагьил пагьмулар, гьакъылтёбелер, патриотлар, яна-яна туруп, умутлары да увалып, пачалыкъны шо гьавайын шорпасына телмиреген болуп къала. Шолайлыкъда, пачалыкъ милли тиллени иш этип оьлтюреген йимик гёрюне. Биз оьзюбюз оьзюбюзню милли къысматыбызгъа шолай немкъорай, гьайсыз янаша бусакъ, пачалыкъ да не этсин дагъы?!

Милли масъаланы (тил масъала да шону ичинде) чечме белсенген адамлагъа пачалыкъдан этеген иши учун берилеген гьакъны, атны, савгъатны биринчи ерге салма ярамай. Бизде айры-айры адамлар, миллетини вакили экенинден пайдаланып, пачалыкъдан шо акъча-савгъат-атланы да алалар, гётерилелер, сонг халкъдан абур-сыйланы да умут этелер, тарихде атлары къалгъанны да сюелер. Гьалиге шолайлар муратларына етип де туралар. Бизде пайдалы адамланы имканлыкълары ёкъ, имканлыкълары барланы арасында буса пайдалылар аз.

Халкъны арасында тилибизни гележеги гьакъда ичибушуп ойлашагъанлар аз тюгюл. Тек олар гьариси оьзбашына ойлашып, ичинден янып-талчыгъып тургъан булан гьал алышынмай. Кёплени биринчи ва аслу янгылышы–олар шо масъаланы янгыз пачалыкъ чечме герек деп ойлашалар. Тюз. Биз шу пачалыкъны ватандашлары болгъан сонг, о бизин талапларыбызны чечме де герек. Тек биз къурумлу кюйде пачалыкъны алдына масъалаланы салып уьйренмесек, бары да умутларыбыз гьавада къалкъып туражакъ. «Йыламайгъан яшгъа эмчек бермей» деген айтывдан дарс алма ярай. Тек пачалыкъны алдына шолай масъалаланы салып башлагъанча алдын оьзюбюз бишме, не сюегенибизге миллетибизни оьзюн тюшюндюрме, халкъны уятма герекбиз.

Къысгъача, тил оьссюн-артсын учун, мени гьисабымда, 2 ёл бар:

1. Харлысыз, оьзбашына чалышагъан маълумат къураллар, китап издательстволар ачма герек. Шоланы сакъламагъа харжны халкъны вакиллери береген кюйде. Шо къайдалы проектлеге пачалыкъдан грантлар алып иш гёрме де ярай.

2. Бугюн пачалыкъны акъчасына чыгъагъан маълумат къуралланы, китап издательстволаны халкъны пайдасына таъсирин гючлендирме герек.

2-нчи ёлну гележеги бар деп эсиме гелмей. Неге экенни уьстде айтдым.

Гележегибизни мен 1-нчи ёл булан байлайман. Эрте-геч биз шогъар гелме де гележекбиз. Шо ёлгъа тез тюшген сайын бизин тилибиз учун да, миллетибизни бары да гележеги учун да пайдалы. Миллетибизни де, тилибизни йимик, гележегин мен янгы, яш, биз гьали де оьзюн яхшы кюйде танымайгъан наслу булан байлайман. Ва шо наслу гележегине инанаман. Бизин борчубуз–шо наслуну гьазирленивюне кёмеклешмек.

Шо ёлда биринчи этилме герек иш–тилни сюегенлени, билегенлени ва миллетни оьзге тюрлю: «Биз этмесек, ким этер?!», деп турагъан энтузиастларын бирикдирип, къурум къурма герек. Шогъар гьазирлер аз тюгюлюн де билемен… Буса бизге иш башламакъ къала. Бадрутдин де айтгъанлай, «заман шолай бувара».

Размещено: 18.12.2013 | Просмотров: 1723 | Комментарии: 0

Комментарии на facebook

 

Комментарии

Пока комментариев нет.

Для комментирования на сайте следует авторизоваться.