Кумыкский мир

Культура, история, современность

Зайналабитни макъалалары - 1

З. Батырмурзаевни макъалалары бу гезик къысгъартылып бериле, оланы толу къайдада чыгъармакъ парз.

Дагъыстан тарихине бир къарав

фото...Бир миллетни тарихи — ону бютюн барлыгъын, болгъанлыгъын, кемчилигин, артыкълыгъын, яшавун, гьюнерин толу кюйде гёрсетеген бир гюзгюдюр...

...Бир миллетни оьрленмеклигине кёмек, ону оьтген талайлы гьалларын эсгерип, тарбия этеген — ону тарихидир!..

...Тарихи тас болгъан, тарихден гьайы (хайыры) болмагъан миллет азатлыкъ (гьурият) гюнлеринде де адашыр! Не ёлдан, къайсы якъгъа багъып барса, эсен-сав къалажакълыгъын билмес...

...Биз, дагъыстанлылар, гьали болгъунча тарихинден гёз юмуп яшадыкъ, не тёбенленмегибизни себеплерин, не оьрленмеклигибизни себеплерин, кюйлерин ахтармадыкъ...

...Башгъалар оьзлени тарихлерин гёнгюнден охурдай сакъламагъа къаст этип айланагъанда — биз девлени, аждагьаланы, албаслыланы ва башгъа минг тюрлю ёмакъланы эсибизде сакълап, къылыкъсызландыкъ. Башгъалар эл учун, миллет учун чалышып оьзлени тарихлерине макътавлу япыракълар къошдулар, биз буса асил абатларыбызны да унутдукъ. Башгъалар уяндылар — биз гьали де юхлайбыз...

«Тангчолпан» 4, октябрь, 1917 й.


Абу Али ибн-Синаны таржума гьалына къысгъача бир къарав

Гьюрметли охувчу! Мусульман философияларыны чинк де биринчиси болгъан Абу Али ибн-Сина гьижратдан 370 йылда бугюнгю эсги Бухараны янында Афшана деген бир юртда дюнъягъа гелген...

428 йылда Гьамадан деген шагьарда дюньядан гетген. Абу Али ибн-Сина яшлай илмугъа ябушуп, бек кёп илмулар тафсил этип, бек кёп ерлени къыдыргъан. Ону бютюн оьмюрю илму ва маариф (прогресс) ёлунда битген. Адабият, дин илмулар, гьисап, гьиндис, мандикъ (психология), тиббун (медицина), гьикмат (философия), сиясат (политика), музыка илмулар деген шу илмуланы барысындан да бек кёп китаплар этген. Ону кёп китапларындан кёбюсю бырынгъы арап пачалыгъы... Сонг Европадагъы адамлар огъар «мусулманланы Аристотели» деп айталар ва Сократ дейлер. Кёбюсю китаплар айтагъангъа гёре, Али ибн-Сина арап тюгюл, тюрк-татардыр. Бу да оьз халкъын сюегенлеге бир сююнч, бир оьктемликдир.

Артыкъ билме сюегенлер тарих къамусгъа къарасын1.

25 май, 1916 йыл.


Театр не затдыр?

«Театр демек бир халкъны яшавунда болагъан тюрлю гьалланы болгъан кююнде сагьнада ойнап гёрсетмекдир. Европалылар театргъа яшавну яхшы-яман якъларын гёрсетеген гюзгюсю дейлер. Шогъар гёре халкъны яшавунда болмагъан гьалланы театрда ойнап гёрсетме гьеч изну берилмей...»

Театр китаплар язагъанлагъа шулай уьч борч салына.

1. Биэин эсги яшавну къолайсызлыкъларын ачыкъ гёрсетмек.

2. Халкъны янгы яшавуна кюрчю салмакъ...

3. «...Халкъда ватанчылыкъ деген, халкъчылыкъ деген ойну уятмакъ. Бизин талайыбыз шонда экенлигине халкъны юрегин токъташдырмакъ...»

«...Бугюнгю гьаллагъа бек ошавлусу шо артдагъы, шо уьчюнчю муратдыр...»

«...Театрны яшав учун пайдасы бек кёп. Масъала, Дагъыстанны къагьруманы имам Шамилни бары да хасиятларын белгили этип язылгъан бир китабында (театрда) ойнагъан заманда, тамашалыланы юреги башгъа гьалгъа айлана. Гертилей де, ватан учун, гьурият учун 25 йылны узагъында давлар этген Шамилни гёргенде йимик болалар...»

«Тангчолпан», № 1, 20 август. 1917 й.


Тил масъаласы

...Бир миллетни миллетлигин сакълайгъан гюч-къурал о миллетни тили экенлигине туташ дюньядагъы мадани инсанланы тарихлеринден далил-фактлар чыгъарып гёрсетмек тынч ишдир... Батырлыкъ, къоччакълыкъ, къагьруманлыкъ булан халкълар бир- биринден айрылмай, о хасиятлар бары халкъда да бола. Миллетлени айырагъан ана тилдир, ана тил миллетни бирикдире. Миллетлени айырагъан да, оланы бирикдиреген де — тил ва адабият...

...Инсанланы яшавуну барышына бу да узакъ къаршы туруп болмады, гьам болмажакъ...

...Тил оьз затында гьам зат! Шогъар гёре, биз ону топуракъ булан аралаш турагъан, тазаланмагъан бир маъдангъа, айрокъда, алтынгъа ошатсакъ, ону хасиятларын халкъгъа ачыкъ гёрсетмеге болурбуз. Алтын топуракъ булан аралаш турагъанда ону гьеч сыйы ёкъ, ону уьстюнден таптап юрюйбюз. Муна ону шу топуракъны ичинден тазалап алып, ондан акъча гесилсе, о дюньягъа пача бола, гьар-бир адам огъар къуллукъ этсе, о нечакъы адамланы учун чыгъарса да, адамлар ону хатирине тиймейлер, тек шо топуракъны ичиндеги алтынны булай даражагъа чыгъармакъ учун кёп уллу къурбанлар бермеге, кёп уллу къастлар этмеге герек бола. Тил де шолай зат...

...Не заман о тил ишленсе, о тил булан тюрлю илмулардан китаплар, газетлер чыкъса, — ондан адабият литература деген бир зат гьасил бола... Муна шу адабият деген зат да миллетни — миллетлигин сакълайгъан гюч-къуралдыр...

«Тангчолпан», октябрь, 1917 йыл.


Сюлюклер

Дёрт йылдан берли созулуп гелеген бу къутсуз гьал, инсанланы ишлейген, дюньягъа азыкъ – аш, мал-матагь береген тайпасын – мискин ишчи халкъны ишинден айырды. Мискин халкъны кёп яны дав майданларда къырылды, кёбюсю акъсакъ, чолакъ, сокъур, сангырав болуп ишге ярахсыз болду. Халкъгъа яшав, ичив, рызкъы ва башгъа тарыкъ-герекни гьазирлейген табунну яртысы оьлюп ва зараллагъа тарып, ишге ярахсыз болгъан сонг, нечик де къолда бар затдан яхшы кюйде пайдаланып къалайыкъ деп анланагъан байлар маллагъа мискин халкъны оьлюм гьалгъа салырдан къоркъунчлу багьа гесдилер, яшав чыдамагъа болмайгъан авурлукъда болду.

Русия Октябрь инкъылабындан сонг, мискин халкъ Русияда оьзю гьаким болуп, оьзюню яшавун бираз енгилликге теберди. Ун, экмек, нап, тамакю йимик яшав учун тарыкъ затланы кёбюсю «монополистия» этилди (гьукуматныки этилди).

Тек шуралылар гьукуматы бегип битмеген ерлерде булагъа башгъа чаралар гёрюлмей, багьалыкъ гьаман оьрге багъып абатланып бара. Дагъыстанда, айрокъда Темир-Хан-Шурада шуралар гьукуматы бегип битмегенге, бу багьалыкъ гюн сайын арта бара.

Тюнегюн базарда, тюкенде кёп болуп гёрюнеген затлар, тангаласында гёзден тайып да къала. Тамакю, папурус бир-бирде тюкенлерде яшынып къала. Экинчи гюн, уьстюне бир-эки къат багьада артдырылып, бары да тюкенлерде гёрюне...

Бу не оюндур? Бу оюн биревлеге йыбанчлы болса да, оьз къыйыны булан ерден чёрек табагъан, ялланып къуллукъ-чуллукъда яшайгъан мискин халкъ, ач-ялангач халкъ бу оюндан гьеч кеп-йыбанч алмай.

Дагъыстанны мискин халкъы оьзюню елкесине онгарылгъан уллу ёмакъларындан къутгъарылгъан. Гьали оьсюп гелеген бу увакъ ёмакъланы оьсмеге къоймай, тезлик булан силлеп ташламагъа герек.

Бу гьуриятны оьз мангалай тери булан оьзюню гюнлюк яшавун гёрюп, турагъан ишчи-сабанчы мискин халкъ оьзюню къанын тёгюп алгъан. Бу гьуриятдан пайдаланма тийишли гишилер де мискинлердир.

Гьали гьуриятдан гьар заман багьасын юз къат артдырып, мыйыкъларын да буруп, кекирип, мискин халкъны къанын соруп юрюйген сюлюклер алгъан гьурият ёкъ! Ол сюлюклер билсинлер! Оьзлер мискин халкъдан сорагъан къанланы бир гюн къусмагъа тюшежекни!

Темир-Хан-Шурада гьали ишчи-сабанчы ва асгер вакиллерини Совети къурулгъан, бу мажлис-Совет шагьарда гётерилип барагъан ёлсуз-ёрукъсуз багьалыкъны алдын къыркъмагъа борчлу! Адамлагъа яшавлукъ учун бек тарыкълы болагъан бир-бир затланы, нечик амал этип, тезлик булан «монополистия» этмекни (гьукуматныки этмекни) къайгъысына гиришмесе, мискин халкъны къанындан толгъан! Энни оланы къусдурмагъа, дагъы сормас йимик этип, туз ашатып къусдурмагъа заман болгъан!

«Ишчи халкъ», № 8. 25 июнь, 1918 йыл.


Батырмурзаев Н., Батырмурзаев З. «Тангчолпанлар». Махачкала, 1989. (Китапны тизип онгъаргъан, баш сёз ва баянлыкълар язгъан Салав Алиев)

Размещено: 24.07.2013 | Просмотров: 1780 | Комментарии: 0

Комментарии на facebook

 

Комментарии

Пока комментариев нет.

Для комментирования на сайте следует авторизоваться.