Кумыкский мир

Культура, история, современность

Жан тартып гелген къардашлар

Июль айны 12-синде «Ёлдаш» газетни редакциясында уллу агьамияты булангъы ёлугъувланы бириси болду деп айтмагъа ярай. Шо гюн тюрк тамурубуз бир Чувашиядан гелген аркъадашларыбыз бизин редакцияда къонакълыкъда болдулар. Оланы къаршылайгъан янгыз редакцияны къуллукъчулары тюгюл эди. Филология илмуланы докторлары, уллу алимлерибиз А. Гьажиев, Гь-Р. Гьюсейнов, тарих илмуланы кандидаты Ю. Идрисов, белгили шаирибиз Б. Магьамматов ва оьзге ёлдашлар Чувашиядан гелген делегация булан къужурлу лакъыр къурмагъа болдулар.

«Ёлдаш» газетни баш редактору К. Алиев тюрк къардашларыбызны исси сёзлер булан къаршылады. Шондан сонг ол газетни гьакъында къысгъача маълумат берди. Ол оьзюню сёйлевюнде эсгергени йимик, газетни къолуна алып охуйгъанлардан къайры да, Интернетден таба да савлай дюнья «Ёлдашда» чыкъгъан макъалалар булан таныш бола.

фото

Гиришив сёзден сонг, тарих илмуланы кандидаты Юсуп Идрисов «дёрегек столну» барышын юрютдю. Ол эки де къардаш халкълар экинчи керен ёлугъагъаныны гьакъында эсгере туруп, маданиятны, адабиятны ва оьзге тармакъланы къуршайгъан лакъырлашыв къурмагъа гёз алгъа тутулгъаны гьакъда айтды.

Аталардан гелген адатгъа гёре, башлап ол делегацияны ёлбашчысы, тюрк халкъларыны конгресини вице-президенти, Чуваш яшёрюмлени «Сувар» деген регионара союзуну башчысы Олег Цыпленковгъа (Ултияргъа) сёз берди. Ол Дагъыстангъа гезикли сапаргъа бирдагъы керен чыкъгъанына сююнчюн яшырмай эди.

– Мен делегацияны ёлбашчысыман, – деп башлады ол сёзюн. – Чуваш яшёрюмлени «Сувар» деген регионара союзу Чувашланы милли конгреси булан бирликде 1992-нчи йылда яратылгъан. Чуваш республиканы парламентине яшёрюмлени «Сувар» деген регионара союзундан да вакил сайлангъан. Чувашлар Башкъыртстанда, Татарстанда, Марий-Эл республикада ва бир нече областларда яшавлукъ этелер. Бирлешивюбюзге «Сувар» деп ат тагъылгъанлыкъ да негьакъ тюгюлюн англатмагъа сюер эдим. Маънасы шону теренде – чуваш миллетни ана тамургъа багъып элте.

Ол гиришив сёзюнде чуваш миллетни тарихи гьакъда маълумат береген китапланы жыйылгъанлагъа малим этди. Тюрклени ахтаргъан бизин белгили алимлерибиз, гуннланы гьакъында яза туруп, сувар деген къавум болгъанын эсгерелер. Олар эсгерегени йимик, гунн халкъланы арасындагъы савирлер деген тухумну варислери Эдил (Волга) оьзенни ягъа боюнда турагъан чувашлар санала.

– 1992-нчи йылдан берли «Сувар» деген бирлешив яратылгъанлы, биз бизин ата-бабаларыбыз яшап гетген, миналар къургъан ерлеге сапар чыгъабыз. Бугюн сизин булангъы ёлугъув шолай таъсирли мюгьлетлени 24-чюсю санала. Шо ерде болгъанлыгъыбызгъа шагьатлыкъ къалагъан кюйде, бир белги де къоюп гетебиз – къазыкъ къагъабыз. Башлап биз бир нече адам болуп Сувар, Биляр деген шагьарларда ва оьзге бизин учун тарихи агьамияты булангъы ерлерде болдукъ. Къайда болсакъ да, биз белгили адамлар булан ёлугъуп, гьали бизин арабызда ёкъ, тек шо ерде оьмюр бою яшагъан ата къардашларыбызны къабурларыны уьстюне барып юрюгенбиз. Йылдан-йыл шолай сапарларыбызны санаву арта, шогъар бизин тилде «чун жюрев» деп айтыла. Олай демек «ругьунгну сапары» демек бола. Шонда ортакъчылыкъ этеген адам «чундаш» бола. Бу ерде айтмагъа тийишли деп эсиме геле, сапаргъа чыгъагъанда бизге бир керен де пачалыкъны янындан кёмек этилмеген. Янгыз оьзюбюзню гючюбюзге инанып, чундашлар гьариси оьз янындан къол ялгъайлар. Кавказда гуннлар яшайгъан вакътиде суварлар деген тухум, Дербентден башлап, Эдил оьзенге ерли бой тутуп яшай болгъан. Олар яшап гетген шагьарланы атлары да белгили – Варачан, Семендер.

Жанлы лакъырны барышында соравлар да тувулунмай къалмай эди. Чувашланы оюн билмеге сююп, К. Алиев булай сорав берди:

– Аты айтылгъан алим Л. Гумилёв эсгерегенге гёре, дюньяда халкъланы гёчювюллери болагъанда, бары да адам гёчюп гетмей. Олай демек, бир миллет де бир атадан, бир анадан тувмагъан демек бола. Шо ойну сиз нечик къабул этесиз?

– Булгъарлар уллу гёчювюлню вакътисинде уьч тарапгъа бёлюнгени белгили. Оланы бирлери Аспарух деген хан булан гьалиги Дунай бойлагъа чыгъып гетген. Экинчи «толкъун» буса Эдил оьзенни бойларына барып сыйына. Къалгъан тухумлар еринде къала. Шоланы варислерини бир къавумун – къумукъланы бугюн «дёгерек столну» айланасында биз гёрмеге болгъаныбыз бек сююндюре.

Олег Цыпленков сёзюн тамамлай туруп, чуваш яшёрюмлени «Сувар» деген регионара союзуну эмблемасы бар къалакъайны редакциягъа савгъат этип берди. Филология илмуланы доктору Гьарун-Рашит Гьюсейнов чувашланы тилин оьзюню илму ахтарывларында къоллагъаныны гьакъында айта туруп, булай деди:

– Гертиден де, чувашланы да, къумукъланы да ана тамуру бир экени илмуну гёзюнден къарагъанда да гёрюнюп тура. Айрокъда шолай бир тамурлу сёзлер ерлени атларында кёп ёлугъа. Мисал учун, «Варачан», «Турали», «Семендер», «Эндирей» ва шолай оьзгелерин эсгермеге боламан. Мен айтма сюеген ойну аслу ери, булгъарланы ана эли Темиркъазыкъ-гюнтувуш Кавказда, – Къырым бойларда болгъан. Алимлени илму ишлерин гётерип къараса, булгъарланы аты гетген девюрню (эра) 2-нчи асрусунда эсгерилегени белгили. Кавказда тургъан оьзге халкъланы аты буса шо заман арагъа да чыкъмагъан болгъан. Гьасилин чыгъарып айтгъанда, Кавказ тюрклени ва оьзге Кавказ халкъланы гьайлеги болгъан деп айтмагъа ярай.

Филология илмуланы доктору, фольклорну ахтарагъан алимибиз Абдулгьаким Гьажиев кёбюсю тил ахтарывчулар оьзлени илму ишлеринде чуваш тилни янаша салып юрютегенин айтды:

– Фольклорну ахтарып къарасанг да, бырынгъы тамурларыбыз чатырашгъаны гёрюнюп тура. Мисал учун, къумукъларда «Земире» деген адат бар. Шонда айтылагъан сёзлени гелишин, гьар абзаргъа баргъанланы уьстюне сув чачагъан кюйню чувашланы фольклорунда да тапмагъа бола. Бу ерде бирдагъы тамаша гьалны да арагъа чыгъармагъа сюемен. Яшланы фольклорун алып айтсам, шонда къумукъ тилни сёзлюгюнде ёкъ сёзлер бар, тек шоланы маънасы чуваш тилде табылгъаны бизин тамурларыбыз бир экенине бирдагъы шагьат болуп токътай.

Яратывчулукъ булан теренден машгъул шаир Раиса Сарби Дагъыстан булан тезден таныш болгъан экен. Шо гюн ол сырын бизге де ачды:

– 1987-нчи йылда Чувашияда къурчакъланы республика театрында адабият бёлюкню ёлбашчысы болуп ишлей эдим. Шо йыл биз (гьали эсимде къалмагъан) бир байрамгъа Дагъыстангъа чакъырылдыкъ. Озокъда, биз гьар чыгъышгъа уллу иштагьлыкъ булан къарай эдик. Бугюн йимик эсимде, бармакъ учдан бийийген уланлар майданны къуршап алып чыкъгъаны. Шо мюгьлетде яшдан таныш макъам ва ана тилимде айтылагъан сёзлер къулагъыма чалынып гетди. Шо заман юрегим де токътагъандыр деп эсиме геле эди. Сарын тамамлангъан сонг, йыравланы янына бармагъа алгъасадым. «Сиз къайсы халкъсыз?» – деген соравума олар: «Къумукъларбыз», – деп жавапландылар. Шондан сонг бизин арабызда къардашлыкъ аралыкъланы дагъыдан-дагъы беклешдиреген жанлы лакъыр болду. Гиччи ватаныма къайтгъан сонг, шо ёлугъувну гьакъында мен бизин алимлеге ва белгили адамлагъа да айта битмей эдим. Нечесе йыллар алдын эшитген сарын магъа бек таъсир этди, аралыкъланы беклешдирди. Шо саялы бугюн сизин булан ёлукъмагъа деп бары да ишимни артгъа салып гелгенмен. Ругь якъдан арты битмес илгьам ала туруп, сизге чуваш тилде башлапгъы класлардагъы охувчулар ананы гьакъында айтагъан шиъруну охумагъа сюемен.

Ол савгъат гьисапда редакциягъа оьзюню таржума этилип чыкъгъан шиъруларындан жыйылгъан китапны тапшурду.

Чуваш къаламдашыны ойларын узата туруп, белгили къумукъ шаир Бадрутдин Магьамматов къардаш халкъ булангъы дослукъну тююню ону юрегинде чечилмес кюйде къатты экени гьакъда айтды. Ол Чувашияны халкъ язывчусу Михаил Юхма (Ильин), шаир, язывчу, драматург, таржумачы Николай Теветкель, чуваш язывчу, Башкъыртстанны маданиятыны ат къазангъан къуллукъчусу Виталий Енеш булан тыгъыс аралыкълар юрютгенини гьакъында айтды.

Шо гюн «дёгерек столну» айланасына жыйылгъанланы арасында чебер сёзге итти адамлар дагъы да бары жанлы лакъырны барышында ачыкъ болду. Татарстан республиканы язывчуларыны союзуну члени, язывчу ва журналист Евгений Турхан оьзюню сёзюн ата-бабаларыны гьакъында башлады.

– Чувашияда Турхан деген фамилия арагъа чыгъып тезден белгили болгъан. Бу тухумдан чыкъгъан инкъылапдан алдагъы шаирлер Эндрини, Хведерни, Яккуну атларын эсгерер эдим. Туснакъ этивлени (репрессияны) ва артындан гьызарлавлану йылларын гёрген атам мен адабият ёлуна тюшгенни сюймей эди. Башлапгъы шиъруларым язылгъан тептерни гёргенде, ол шону отгъа атгъаны эсимде. Шондан сонг къолума кёп заман къалам алмагъа болмай турдум. Тек ойларымда даим шиърулар булан тура эдим. 1994-нчю йылда мен журналист гьисапда Къазан шагьарда чуваш тилде чыгъагъан «Сувар» деген газетде ишлемеге башладым. Касбу ёлумдан юрюй туруп, магъа бизин халкъны тарихи де аян болмагъа башлады.

Оьзбашына чалышагъан далапчы, чуваш миллетни тарихин ахтарагъан Николай Сахаров ва Башкъыртстандагъы чувашланы вакили Юрий Леонтьев – миллетини тарихине юреги тартып илгьам алагъанлардан. Олар шо гюнгю ёлугъувда да шо ойларын бирдагъы керен ташдырды.

– Бугюнгю агьвалат мени яшавумда унутулмажакъ. Гертиден де, тарихни теренине тюшюп ахтарагъан алимлер, маданиятын сакълайгъан яратывчулукъ къуллукъчулар бир тамурлу миллетлени айрылма къоймай сакълайгъаны яхшы», – деди Н. Сахаров.
Юрекни инче къылларын жымырлатагъан сёйлевлерден сонг К. Алиев, бавурлу ёлугъувну жамын чыгъара туруп, булай деди:

– Бугюнгю агьвалат къайсыбызгъа да таъсир этмей къоймажакъ. Бу ерде белгили венгриялы алим Иштван Къонгурну сёзлери эсиме гелди. Бир керен ол Дагъыстангъа гелгенде: «Мен 700 йыллыкъ сагъынчымны басылтмагъа гелгенмен», – деп айтгъан эди. Буссагьат шо гьисни «дёгерек столну» ортакъчылары юрегинден оьтгередир деп эсиме геле. 14 асру алда яшагъан оьзлени ата-бабаларын сагъынып гелмеклик – уллу иш.
Ёлугъувгъа гелген къонакълагъа баракалла билдире туруп, К. Алиев чуваш делегацияны ёлбашчысына савгъат этип бир нече китап ва Йырчы Къазакъны 180 йыллыгъына этилген эсделик медальны тапшурду.


«Ёлдаш», 19-02-2013

Размещено: 19.07.2013 | Просмотров: 1935 | Комментарии: 1

Комментарии на facebook

 

Комментарии

Dagestanli1955 оставил комментарий 23.07.2013, 21:48
Comment
Савболугъуз,мен чуваш халкъ бизге къумукълагъа къардаш тюрк тамурлары бар экенни гьали болгъунча билмей эдим.

Для комментирования на сайте следует авторизоваться.