Кумыкский мир

Культура, история, современность

«Дагъыстанны арсланы» – кочап Сали Сулейман

фотоТёбен Къазанышны берекетли топурагъы янгыз юртлуларыны арасында тюгюл, Дагъыстанда да, Россияда да, ондан тышда да оьзлени уьстюнлюклери булан генг кюйде белгили болгъан спортчуланы оьсдюрген. Олардан спортну тутушуп ябушув деген журасында оьр даражада уьстюнлюклер къазангъан бирлерини (гьалигилерини) атларын эсгерип айтсакъ, Бозигит Атаев, Бахтияр Агьматов ва булар йимик хыйлы оьзгелери, янгыз бизин юртну ва Дагъыстанны тюгюл, савлай уллу элибизни атын да данггъа чыгъарма бажардылар.

Дюньягъа белгили болгъан къазанышлы нарт, батыр Мама Кочап Магьтулаевни (1879-1972 й.) аты да оьр макътавлагъа тийишли. Кочап Маманы тувгъан ери Тёбен Къазанышдагъы Бетавул болгъаны ва анасы Ана да – таза къумукъ тухумлардан чыкъгъан адам экени, къумукъ культураны тёрюнде яшагъаны ва тарбиялангъаны мекенли кюйде белгили буса да, ону атасы тавдагъы Телет деген юртлу болгъан деп эсгериле (краевед Булач Гьажиев оьзюню китабында язагъан кюйде). Тюзю, бу ерде документли материаллар ахтарылып, олардан алынажакъ маълуматлар аслу ва герти шагьатлар болуп токътажакъ. Гьалиден сонг буса да мекенли далиллер излеп тапмагъа герек болур.

Ювукъ ва Орта Гюнтувушгъа белгили, оьзюне де «савлай дюньядагъы кочаплагъа къоркъунчлу» деп айтылагъан, Тюркияны солтаныны да сююмлюсю «Сали Сулейман» деген гюч сынавчу, нарт 1904-нчю йылда Санкт-Петербург шагьарда бизин кочабыбызгъа утдургъанда, ол оьзюню атындан базгечип (гери уруп): «Утдургъан адам Сали Сулейман болмагъа болмай. Бугюнден сонг бу атны мен сагъа инамлы къоллагъа тапшурагъангъа мюкюрмен», – деп де айтып, оьзюню шо машгьур атын, белгили орус кочап Иван Поддубныйны таклифине гёре, бизин дагъыстанлы Мама Магьтулаевге такъгъан. Бизин юртлубуз «Мама-кочап» шо агьвалатдан сонг «Сали Сулейман» деген янгы аты булан дюньягъа дагъы да бек белгили болуп къалды.

Сигьрулу ёммакълардагъы бир нарт ва кочап йимик, «Тюп болмайгъан кочап» деген атын ол оьзюню узакъ яшавуну ичинде лайыкълы кюйде юрютген. Дагъыстанлы Сали Сулеймангъа Россияны уллу шагьарларындагъы, Орта Азияны, Кавказны, олай да Англияны, Италияны, Австралияны, Испанияны, Албанияны, Иранны, Тюркияны, Азербайжанны, Болгарияны, Бельгияны, Данияны, Японияны, Польшаны, Китайны, Швецияны, Индияны, Американы кёп санавдагъы спорт-оюн майданларында, ону гьюнерлерине гьайран болуп харс ура болгъанлар.

Ол, савлай дюньягъа айтылгъан кочаплар (тутушуп ябушувчулар), дюньяны чемпионлары, польшалылар Станислав Збышко-Цыгановичден, халкъарада «Анакъдан чыкъгъан къыр адам» деген аты булангъы Цикло Домбровскиден, шагьиншагьны сююмлю кочабы иранлы Белалдан, индус Сайит Кахутиден, болгъарлы Никола Петровдан, Флоренцияны ватандашларыны италиялы «Инамлы ва абурлу» деген кочабы Жованни Райцевичден, «Къазбек тав» деген аты булангъы осетинли Бола Конковдан, тюрклюлер Кочи Агьматдан, Халил Адалиден ва «къоркъунчлу» Къара Юсуфдан, америкалы нарт Том Каннондан, испаниялы Альберто Гонсалесден, «Гючню рыцары» деген оьктем атны юрютеген немис Якоб Кохдан, дюньяны беш керен чемпиону даниялы Иесс Педерсенден, бельгиялы Констан ле Бушеден, франциялылар Рауль де Бушеден, Лоран де Бокеруадан ва Эмабль де ла Кальметтадан, швециялы Андерсенден, руслар – «Волганы кочабы» ва «Ябушувчуланы королю (пачасы)» И. Заикинден, Н. Вахтуровдан, Башкировдан, Коршдан, Матюшенкодан, Михайловдан, Шемякинден, «Дев» Святогордан, «Эстонланы тенгириси» Лурихден ва хыйлы оьзге белгили кочаплардан уьст гелген.

Биргине-бир орус спортчу И.М.Поддубный булангъы ёлугъувда олар бир-бирин йыгъып болмагъанлар деп айтыла. Сали Сулейман булан Иван Поддубный – экиси де кёп йылланы узагъында герти къурдашлар болуп, аралыкъ юрютюп тургъанлар. Олар, кёп сийрек буса да, бир-бири булан оьтгерген ябушувлар гьар заман да бир гьалда – къурдашлыкъ «ничья» булан тамамлангъан. Бир гьавур олар экиси де С-Петербургдагъы уллу циркде бирче ишлеген. Тек, бу ерде эсгерип оьтейик, оьзюню хоншу юртлусу, Буглен юртдан чыкъгъан, халкъарада айтылгъан бириси нартыбыз, дев йимик къуватлы-гючлю Аликъылыч Хасаев булан къазанышлы Сали Сулейман бир заманда да тутушуп ябушувгъа тюшмеген. Олар бир-бири булан тутушмагъа намусу къабул этмеген буса ярай.

Я оьз Ватанында, яда тыш пачалыкъларда Сали Сулейманны бир керен де халиге яврункъалакълары тиймеген. Ол оьзюне 15 йыл болагъанда, Темирханшурада шо замангъы Дагъыстанны айтылгъан уллу гючю булангъы ябушувчусу, нарт йимик мазаллы ва къуватлы, оьзюне адам арада «Гёк тишли» деген ат тагъылгъан гимралы бёркчю Магьамматдан халкъны гьайрангъа къалдырып утуп, «Оьзюнден гьеч уьст гелме болмайгъан дагъыстанлы арслан» («Непобедимый лев Дагестана») деген атны алгъан сонг, аслу гьалда бу аты булан айрокъда бек белгили болуп къалды. Спортну афишаларында муна шолай ат язылып хыйлы йыллар юрюлюп тургъан.

Ондан сонг ол «Азербайжанны чемпиону» (Бакю), «Гюнтувушну кумири» (Бакю), дюньяны эки керен чемпиону (Флоренция, Париж), «Дагъыстанны халкъ артисти», «Азербайжанны ат къазангъан артисти», «Тюркияны чемпиону» деген гьюрметли атлар къазангъан.

Ахтарывчулар ва краеведлер (Зулпукъар Зулпукъаров, Булач Гьажиев, Магьамматшарип Агьматов, Александр Грач) билдиреген кюйде, Сали Сулейман тюрлю-тюрлю вакътилерде, Иранны шагьындан башлап, Бельгияны пачасына етгинче, олардан 47 эсделик ва оьр даражасы булангъы гьюрметли медаллар къазангъан.

Бир гезик оьтесиз оьчлю ва рагьмусуз испаниялы бир кочап (ону аты уьстде эсгерилди) Сали Сулеймандан оьзю уьст гелип болмайгъанда, бек къазаплангъан кюйде бир уллу бенгальский къапланны клеткасыны алдын ачып, хапарсыздан огъар багъып бакъдыра. «Чемпионланы чемпиону» деген атгъа ес болгъан кочабыбыз, бир янгыз да янгылышмайлы, чул да билдирмейли, алдындагъы бек гючлю шо йыртгъыч къапланны хырданындан къагъып тутуп, оьзюню къаркъарасындагъы уллу гючю-къуваты булан халини уьстюне багъып бакъдырып, ону залим бир туздан толгъан авур къапны йимик ерге ура. Бу гезикде чи Сали Сулеймандан тюп гелгени – къуватлы ва мазаллы къыр жан – къаплан бола. Шолай тенгсиз ва оьжетли ябушувну гьакъындагъы хабар бир ёммакъ йимик халкъны эсинде гьали болгъунча да сакъланып къалгъан.

Ол оьзюне 70 йыл битгенден сонг спорт ябушувун къоя. Тек оьзюню оьмюрюнде къаркъарасы уьйренип къалгъан спорт булангъы аралыгъын чы гьеч уьзмей. Сали Сулейман дюньяны ва о заманлардагъы СССР-ни чемпионлары А. Карапетянны, А. Терянны, спортну усталары М. Бабаевни, И. Дадашевни, Р. Мамедбековну ва башгъаларын оьзю уьйретивчю-тренер гьисапда тийишли даражада тарбиялагъан. Ону эки де уланы Камал ва Агъарагьим ябушувдан СССР-ни спортуну усталары эди. Камалдан къалгъан уланы Завур гьали буссагьат Американы Бирлешген Штатларында яшап тура дейген хабарны бизин юртлубуз, пагьмулу язывчу М-Н. Халилов алгъан, гьали-гьалилерде ону булан байлавлукъ тутмагъа да бажарылгъан.

Дюнья оьлчевде аты айтылгъан атлет 90 йыллардан бираз артыкъ яшагъан. Хыйлы заман о Ростовну, Санкт-Петербургну ва Бакюню белгили цирклеринде де чалышды. Ахырынчы йылларыны кёбюсю пайын ол оьзюню юртуна ювукъдагъы Буйнакск шагьарда оьтгерген. Заман-заманда ол, оьзю яш чагъында он йыл яшагъан ва тувгъан юрту Тёбен Къазанышгъа гелип, юртлулары булан ёлугъувлар оьтгерип, аралыкъны бирдокъда уьзмей юрютген. Шолай ёлугъувлардан бириси гьали де мени гёз алдымда тура. 60-нчы йылларда, юртубуздагъы уллу клубда оьзюню эсделиклерини гьакъында хабарлап, ругьланып, узакъ ва савлукъ булан нечик яшама болагъанны гьакъында ачыкъ кюйде гёрсетип пропаганда эте эди. Оьзю тап-таза къумукъ тилде сёйлей эди. Олжасы орус къатын эди бугъай.

Артда да ол, 1966-нчы йылда Азербайжангъа, оьзюню уланыны янына гёчюп гетип, бир-эки йылдан сонг шонда гечинген ва Бакюню ювугъунда гёмюлген.

Бизин юртубузда Мама-кочапны гьакъында айтылагъан кёп-кёп маълуматлар, оьтесиз къужурлу хабарлар гьалиги заманда да юрюлюп тура. Айрокъда алъякъда Акай Минатуллаев, Магьаммат Хангишиев, Басир Атаев, Магьаммат Сайитов, Магьаммат Закарьяев, Магьаммат Исаев, Магьаммат Темеев йимик эсли адамлар айтагъанлары яш наслуланы бек тергевюн тарта эди.

Тёбен Къазанышда 1996-нчы йылда къурулгъан спорт клубгъа да «Сали Сулейман» деп эсделикге ону аты къоюлгъан эди. Шо спорт клуб къурулуп, арадан эки йыл оьтген сонг, гюз вакътиде, эсимде бар Тёбен Къазанышда, Сали Сулейманны эсделигине багъышлап, уллу спорт байрам оьтгерилди. Булай уллу спорт байрамны спонсору да шо къазанышлы Магьамматкамил Мустапаевич Гьамзатов болду. Юртлулары бу агьвалатны уллу баракаллалыкъ булан гьар заман эсге алалар.

Тек о заманлардан сонггъу юртну башчылары спорт булан маданият ишлеге тийишли даражада агьамият бермейли, эсгерилген спорт клубну иши токъталып къалгъан эди.

Халкъ ёммакъларда йимик аты айтылгъан кочабыбыз Сали Сулейман…

Дюньядагъы гьар тюрлю уллу шагьарланы реклама шитлеринден ону аты таймайгъан девюрлер де бар эди. Амма заманлар тез гете. Ону аты да унутула бара. Не Буйнакск шагьарда, не оьзю тувгъан юртунда ону аты къоюлгъан бир орам сама ёкъ.

Эсгерип къояйыкъ, 2001-нчи йылны башында «Ёлдаш» газетибизни сагьифаларында машгьур шаирибиз, къазанышлы Абзайдин Гьамидов язгъан «Мама кочап» деген поэмасы басылып чыкъгъан эди. Къумукъ тилде чыгъагъан «Тангчолпан» деген журналыбызны 2013-нчю йылгъы 3-нчю номеринде де Россияны Язывчуларыны союзуну члени, белгили къумукъ шаир ва язывчу Магьаммат-Наби Халилов, оьзю Сали Сулейманны гьакъында язып битген тарихи-документли ва чебер асарындан бир нече гесеклери берилгенлик нечакъы да яхшы иш болду. Ону асары савлай кюйде айры бир китап болуп чыгъарылмакъны да уллу гьасиретлик булан гёзлейбиз.

Оьтген йыл шолай машгьур болгъан кочабыбыз бу дюньяны къоюп гетгенли 40 йыл битди.


«Ёлдаш», 30-08-2013

Размещено: 30.08.2013 | Просмотров: 2228 | Комментарии: 0

Комментарии на facebook

 

Комментарии

Пока комментариев нет.

Для комментирования на сайте следует авторизоваться.