Кумыкский мир

Культура, история, современность

Гьалиги къумукъ адабиятны аслу аламатлары

фотоБелгили кюйде, гьар-бир адабият оьзюню оьсюв ёлунда тюрлю-тюрлю девюрлерден, канзилерден оьте. Орта юз йыллардан баш алагьан къумукъ адабият да, бир нече девюрлерден оьтюп, гьалиги девюрде де оьзюню оьсюв ёлун давам этип тура. Адабиятны оьсювю булан байлавлу гьар девюрню оьзюню аты болагъаны белгили. Россияны халкъларыны (шоланы арасында къумукъланы да) гьалиги девюрдеги адабиятыны дазуларын белгилей туруп, ахтарывчуланы кёбюсю бу девюр оьтген асруну 80-нчи йылларыны экинчи яртысындан баш ала деп токъташдыра.

Адабиятны тарихинде янгы девюр башланмакъ учун, уьлкени жамият-сиясат яшавунда ону (адабиятны) оьсюв ёлуна теренден таъсир этеген, ону агъымын, ичделигин, бир-бир гезиклерде буса гьатта гёлемин мекенли кюйде алышдырагъан агьвалатлар болма герек. 1985-нчи йылда буса уьлкебизде, шексиз кюйде, шолай агьвалатлагъа кюрчю салынды. Шо агьвалатлар савлай уьлкебизни, онда яшайгъан халкъланы яшавун, дюнья къаравун, хасиятын-къылыгъын бюс-бютюнлей алышдырды.

Дагъысын айтмагъанда, эсгерилген агьвалатланы натижасында оьзюне Совет Союзу деп айтылагъан уьлкебиз дагъылып, ону кюрчюсюнде он беш харлысыз пачалыкъ къурулду, социалист жамият къурумундан капиталист къурумуна гёчдюк.

Биз бу ерде шо алмашынывлар не йимик натижалагъа гелтирип турагъаны гьакъда сёйлеме сюймейбиз. Шо – айрыча лакъырны темасы. Бу макъалабызда биз шо эсгерилген ва шолай оьзге жамият-сиясат агьвалатланы гьакъында тюгюл, XX асруну 80-нчи йылларыны экинчи яртысындан тутуп, уьлкебизде юрюлюп турагъан агьвалатлар анадаш къумукъ адабиятыбызны оьсюв ёлуна нечик таъсир этип турагъанын, шону агъымын, ичделигин ва гёлемин нечик тюрлендирип, алышдырып турагъанын гёрсетме хыял этебиз.

Ахтарывчулар гьалиги девюрдеги къумукъ адабиятны «жамият яшавну янгыртывну девюрюндеги къумукъ адабият» яда «совет девюрден сонггъу къумукъ адабият» деп де белгилейлер. Гьалиги девюрдеги адабиятыбыз, алдагъы девюрлери булан тенглешдирип сёйлегенде, янгыз оьзюне хас болгъан белгилери булан айырыла. Гьали бу девюрдеги адабиятыбыздан алынгъан мисаллагъа да кюрчюлене туруп, шо белгилени гёзден гечирип къарайыкъ.

1.

Гьалиги девюрдеги адабиятыбыз алдагъы совет девюрге хас болгъан коммунист идеологияны къысасларындан, оьзюне «социалист реализм» деп айтылагъан яратывчулукъ къайданы (методну) талапларындан азатланып, оьзюню юзюн инчесаниятны герти чебер-эстетика талапларына багъып буруп иш гёрме башлады. Белгили кюйде, совет девюрде уьлкебиздеги адабиятлар (шоланы арасында къумукъ адабият да) оьмюр сюрюп юрюйген коммунист идеологияны, социалист реализмни таъсирин сезип юрюй эди. Язывчуларыбыз оьзлени асарларында коммунист партиягъа, ону ёлбашчыларына (Ленинге, Сталинге ва ш.б.), Октябрь инкъылапгъа ва коммунист идеологиясы булан туврадан-тувра байлавлу шолай оьзге тюрлю масъалалагъа артыкъ тергев бакъдырып юрюй эдилер. Совет девюрде шо масъалалагъа оьзюню яратывчулугъунда тергевюн бакъдырмагъан язывчуну тапма да къыйын. Гьатта

язывчуларыбызны шо девюрде басмадан чыкъгъан китапларыны, охув ожакълар учун гьазирленип чыкъгъан китапланы баш бетлеринде Ленинге, коммунист партиягъа, инкъылапгъа алгъыш этив гьисапда яратылгъан асарлар ерлешдирилип бериле эди.

Озокъда, совет девюрдеги адабиятыбыз бютюнлей коммунист идеологиягъа къуллукъ этип гелген деп токъташдырмакъ да дурус болмас, гьакъыкъатгъа къыйышывлу чыкъмас. Мисал учун, шо девюрде чалышгъан Абдулвагьап Сулеймановну, Аткъайны, Анвар Гьажиевни, Ибрагьим Керимовну, Магьамматсолтан Ягьияевни, Шарип Албериевни, Ибрагьим Ханмав Бамматулини, Абдулгьамит Татамовну, Магьаммат Атабаевни, Камал Абуковну, Ислам Казиевни, Агьмат Жачаевни, Абдулкерим Залимхановну, Бадрутдинни, Шейит-Ханум Алишеваны, Жаминат Керимованы, Атав Атаевни, Багьавдин Гьажиевни ва шолай кёп оьзгелерини яратывчулукъларында идеология булан бирдокъда дегенлей аралыгъы ёкъ асарланы тапма къыйын тюгюл. Биз бу ерде адабиятыбызны совет девюрдеги умуми гьалын гёз алгъа тутуп сёйлейбиз. Гьалиги девюрдеги адабиятыбызны вакиллери буса коммунист неде башгъа идеологиягъа къуллукъ этеген асарланы тюгюл, инчесаниятны герти чебер-эстетика къайдаларына асаслангъан, охувчуланы жан азыгъын таъмин этеген асарланы яраталар.

2.

Гьалиги девюрдеги адабиятыбызда милли масъала инг аслу масъалалардан бириси болуп токътай. Совет девюрде буса милли масъаланы арагъа чыгъармакъ миллетчиликге тенг геле эди, уьлкебизде милли масъала чечилген деп токъташдырыла эди. Шо девюрде миллетлени гьакъында тюгюл, умуми «совет халкъны» гьакъында гьура-патриотлукъ ругьда сёйленип къала эди. Шо саялы да язывчуларыбызгъа милли масъаланы гьакъында ачыкъдан язып чыгъарма имканлыкъ ёкъ эди. Совет девюрден сонг язывчуларыбыз бу масъаланы гьакъында туврадан-тувра сёйлеме башлады.

Милли масъалагъа багъышлангъан оьзлени асарларында олар асруланы теренине тюпшюп гетеген бай тарихи булангъы анадаш къумукъ халкъыбыз тилин, маданиятын, адабиятын, адатларын, топурагъын – гьасили, милли оьзденлигин тас этип барагъанын айта туруп, гьар къумукъну милли эсин уятма къаст этдилер. Шаирлерибиз Акъай Акъаевни, Магьаммат Атабаевни, Агьмат Жачаевни, Бадрутдинни, Шейит-Ханум Алишеваны ва шолай оьзгелерини яратывчулугъунда бу пикрубузну исбатлайгъан мисалланы тапма къыйын тюгюл. Масала, шаир Бадрутдин оьзюню «Къумукъну къумукъгъа чечген сыры» деген шиърусунда гьар къумукъну намусуна тийип сёйлейгендей бола:

Къул-къараваш тюгюлсен,
Тюгюлсен гьакъылгъа мукъ.
Сени къумукълугъунга
Не болуп къалгъан, къумукъ? (...)

Милли масъаланы гьакъында сёйлей туруп, язывчуларыбыз ана тил булан байлавлу масъалагъа айрыча тергев бакъдыра. Шаир Агьмат Жачаев бу масъалагъа багъышлап гьатта «Ана тил – алтын хазна» деген аты булангъы поэмасын айрыча китап этип де чыгъарды.

3.

Гьалиги девюрдеги адабиятыбызда тарихге бакъгъан якъдагъы янашыв бюс-бютюнлей алышынгъан. Белгили кюйде, адабиятларда оьтген девюрлени чебер къайдада суратлайгъан тарихи асарлар бола. Шолай тарихи асарлар совет девюрдеги къумукъ адабиятда да бар. Амма шо девюрдеги къумукъ тарихи асарланы ахтарып къарагъанда, шулай бир аламатны эслемей болмайсан: язывчуларыбыз оьзлени тарихи асарларын ярата туруп, Октябрь инкъылапны дазуларындан ончакъы ариге чыкъмай. Янгыз инкъылапдан ва шондан сонгтъу оьзге тарихи агьвалатланы (масала, коллективлешдиривню, Уллу Ватан давну ва ш.б.) суратлав булан тамамланып къала. Абдулвагьап Сулеймановну («Уьст болгъан сююв»), Аткъайны («Мен оьктеммен», «Къумукъ тюзде»), Расул Расуловну («Ант», «Революционерни анасы», «Бекенез»), Ибрагьим Керимовну («Къанатлы къыз», «Магьач»), Магьамматсолтан Ягьияевни («Уьч гюнеш», «Къоркъмас Жалал», «Арслан тувгъан уланлар»), Зарипат Атаеваны («Тангдагъы телиянгур», «Шо ёл булан») ва шолай оьзгелерини тарихи асарлары шо пикрубузну гертилей.

Адабиятыбыздагъы шо гьалны вульгарно-социологиялы къаравланы таъсиринден таба англатма бола. Шо къаравлагъа гёре, биз – янгы совет жамият къурумну вакиллери – Октябрь инкъылапдан алдагъы «эсги» тарихибизге, ругъ варислигибизге арт берип, тарихни янгыдан башлама герек болгъанбыз. XX асруну 20-нчы йылларында арагъа чыкъгъан бу къаравланы зараллыгъы гьазир англашылып, танкъытгъа тутулса да, къумукълар йимик санав якъдан аз халкълагъа етгенде, шоланы таъсири бютюн совет девюрню вакътисинде узатылып турду деп айтма ярай. Тюгюл буса, мисал учун, язывчубуз Ибрагьим Керимовну 1975-нчи йылда язылып битген «Йырчы Къазакъ» деген тарихи романыны арадан отуз йыллар оьтюп, демек, 2006-нчы йылда басмадан чыкъмакълыгъын нечик англатма бола?

Совет девюрден сонг буса язывчуларыбыз Октябрь инкъылапдан кёп тезги тарихибизден хабар береген асарланы яратма башлай. Масала, Баммат Атаевни «Шавхалны гиччи уланы», «Солтанмут» деген дилогиясы, ону «Тенгир терек» деген драмасы, Абдулкерим Залимхановну «Солтанмагьмут» деген шиъру къайдада язылгъан романы, Бадрутдинни «Солтанмут» деген поэмасы ва шолай оьзге асарлары арагъа чыкъды.

Совет девюрде Октябрь инкъылапдан сонггъу бары да тарихи агьвалатланы гьакъында сёйлеме ихтияр берилмей эди. Масала, Сталинизмни девюрюнде ёл берилген къыйыкъсытывланы гьакъында. Гьалиги девюрдеги язывчуларыбыз совет девюрдеги шо тайпа агьвалатлагъа, шо агьвалатланы натижасында халкъыбызны башындан гетген къыйыкъсытывлагъа, тюзсюзлюклеге, тас этивлеге тергев бакъдырма башлады Шо гьакъда айтгъанда, Ибрагьим Керимовну «Тик толкъунлар» деген романын, Акъай Акъаевни «Жалал Къоркъмасовну тереги», «Абусупьян» деген шиърусун, Магьаммат Атабаевни «Тоба» деген поэмасын, Бадрутдинни «Оьртен», «Алп юреклим» деген поэмаларын, Агьмат Жачаевни «Пашман поэмасын» ва шолай кёп оьзгелерин эсгерме болабыз. Язывчуларыбыз бу тайпа асарларында чебер сёзню кёмеклиги булан сталинизмни девюрюндеги къыйыкъсытывланы, тюзсюзлюклени башын ачып сёйлей. Масала, шаир Акъай Акъаев оьзюню «Абусупьян» деген шиърусунда шо девюрню аслу аламатын хасиятлай туруп, булай яза:

Кимни таптап гетсе де,
Сёзю тутум эди.
Не гереклер этсе де,
Герти утула эди.

4.

Совет девюр булан тенглешдиргенде, гьалиги девюрдеги адабиятыбызда дин масъаласына бакъгъан якъда бюс-бютюнлей башгъалыкъ сезиле. Эгер де аллагьсызлыкъ (атеист) политика ачыкъдан юрюлеген совет девюрдеги адабиятыбызда динни гьакъында сёйлене эди буса да, янгыз инкарлыкъ, мысгъыл къайдада сёйленип къала эди. Совет девюрден сонг язывчуларыбыз динни нечик де сёкмей, шогьар гьатта инсанланы къылыкъсызлыкъдан, бузукълукъдан къутгъаражакъ бир гючге йимик янашма башлай. Масала, шаир Магьаммат Атабаевни «Тоба» деген поэмасыны ахырынчы бёлюгю Аллагьгъа этилеген савлай дуа гьисапда язылгъан деп айтма ярай. Автор жамият яшавубузда оьмюр сюрюп юрюйген тюзсюзлюклерден, бузукълукълардан, къылыкъсызлыкъдан, оьлтюртювлерден, талавурдан, ялгъандан ва шолай оьзге терсликлерден бизин азат этежек бир къудрат бар буса, шо да Яратгьаныбыз, таза дин деп токъташдырагъандай бола. Шо саялы да, асарыны ахырында ол гьалиги наслуну «Аллагьгъа аманат» этип сёйлей:

Танг булан туруп гьар гюн
Байлайым намазгъа къол,–
Дюнья,
Аявлу дюнья,
Аллагьгъа аманат бол!

Язывчуларыбызны Аллагьгъа, динге бакъгъан якъдагъы янашыву алышынгьанлыкъны гьатта оланы бир-бир китапларыны атлары да исбат эте: Магьаммат Атабаевни «Аллагьгъа шюкюр», «Тоба», Бадрутдинни «Тюш намаз», Узлипат Ибрагьимованы ва Илмутдин гьажи Муратовну «Маккагъа сапар» деген китаплары ва ш.б.

5.

Белгили кюйде, адабиятны къайсы девюрюнде де иришхат (сатира) тармакъ агьамиятлы ерни тутуп геле. Совет девюрде бу тармакъда Наби Ханмурзаев, Юсуп Гереев, Абдулла Баширов, Абдулвагьап Сулейманов, Аткъай, Анвар Гьажиев, Шарип Албериев, Ибрагьим Ханмав Бамматули, Мустапа Гьюсейнов ва шолай оьзгелери кёп иш этди. Амма совет девюрдеги иришхат асарларыбызны ахтарып къарагъанда, шолар аслу гьалда Октябрь инкъылапдан алдагъы «эсги девюрге», шону къалды-къулдуларына, капиталист системасына ва шолай да уьягьлю яшавгъа, айры-айры инсанлагъа хас болгъан бир тюрлю кемчиликлеге, терс хасиятлагъа къаршы бакъдырылгъанны эслемей болмайсан. Амма оьзю совет девюр арагъа чыгъаргъан кемчиликлени, коммунист партияны, уьлкебизни башын тутгъанланы тюзсюзлюклери гьакъында буса сёйлеме бирдокъда ихтияр берилмей эди деп айтма ярай.

Совет девюрден сонггъу адабиятыбызда шо масъалагъа бакъгъан якъда да башгъачалыкъ бар. Язывчуларыбыз «эсги девюрге», башгъа жамият къурумлагъа хас болгъан кемчиликлени гьакъында тюгюл, гьалиги девюрге, бизин уьлкедеги жамият къурумгъа хас болгъан тюзсюзлюклени башын ачып яза. Масала, шаир Илмутдин гьажи Муратов оьзюню «Маккагъа сапар» деген поэмасында гьажгъа ёлгъа чыкъгьанда, бизин уьлкедеги халкъланы яшавун Тюркиядагъы, Сауд Арабыстандагъы халкъланы яшаву булан тенглешдире туруп булай яза:

Халкъны башын тутгъанлар
Миллионланы пайлай,
Мени пакъыр халкъымны
Сыртына минип гьайдай.

Шаир Жаминат Керимова оьзюню «Ерни ваягъы» деген поэмасында гьалиги девюрню бир хас аламатына айланып къалгъан кемчиликни гьакъында, ачыкъ этип айтгъанда, белгили адамланы бир токътавсуз оьлтюртювлери гьакъында яза. Асарыны маънасын гючлендирмек учун, охувчугъа тиеген таъсирин артдырмакъ учун, автор халкъ авуз яратывчулугъубузну ваягьлар деген тармагъыны инг тизив мердешлеринден уста кюйде пайдалана:

Бу не заман!
Нечик заман?!
Бизге къопгъан
Бу не балагь!
Халкъымны хас уланларын
Балагьдан сен къутгъар, Аллагь!

Язывчуларыбыз гьали гьатта пачалыкъны башын тутгъанланы кемчиликлерин де ачыкъдан язып гёрсетип бере. Масала, шаир Абдулла Залимханов оьзюню «Бир затны да деми ёкъ» деген шиърусунда уьлкебиздеги бузукълукъланы, тарчыкълыкъланы аслу себеплерини бириси гьакъда яза туруп, ичкичиликге амракъ болгъан «пачабыз» Б.Н. Ельцинни булай хасиятлап бере:

Йыбавлагъа не ете,
Бары зат бютюн буса?
Ишлер нечик айынсын,
Пачабыз «тютюн» буса?

6.

Гьалиги девюрдеги адабиятыбызны аслу аламатлары гьакъында сёйлей туруп, ону жанр къылыкъларына да тергев бакъдырма тюше. Адабиятыбызны алдагъы девюрлеринде йимик, бу девюрде де поэзия тармакъ сан янындан да, санав янындан да алдынлыкъны алып юрюй. Бу тармакъгъа Акъай Акъаев, Магьаммат Атабаев, Агьмат Жачаев, Магьамматнаби Халилов, Абдулкерим Залимханов, Бадрутдин, Шейит-Ханум Алишева, Жаминат Керимова, Атав Атаев, Багьавдин Гьажиев йимик сынавлу шаирлерибиз булан янаша Муса Шихавов, Жават Закавов, Набиюлла Магьамматов, Абдулла Залимханов, Илмутдин гьажи Муратов, Супиянат Мамаева, Гёгюрчюн Атаева, Казим Казимов, Герейхан Гьажиев ва шолай янгы наслуну оьзге вакиллери де оьз къошумун этип тура. Жанр къылыкъ янындан алып къарагъанда, гьалиги девюрдеги поэзиябыз кёп ренкли: мунда лирикалы шиърулар булан янаша оьлчев якъдан уллу поэмалар, гьатта шиъру къайдада яратылгъан роман да бар (Абдулкерим Залимханов «Солтанмагьмут»).

Къумукъ адабиятны проза тармагъы да гёрмекли уьстюнлюклеге етишген деп айтма болабыз. Бу тармакъдагъы Ибрагьим Керимовну, Баммат Атаевни, Зарипат Атаеваны, Микайыл Абуковну, Мустапа Гьюсейновну, Камал Абуковну проза асарлары булан янаша янгы наслуну вакиллери Яраш Бийдуллаевни, Рукъуят Устарханованы, Гебек Къонакъбиевни асарлары да охувчуланы тергевюн тартды. Жанр къылыкъ янындан алгъанда, гьалиги девюрдеги къумукъ проза да тюрлю экенин эсгерме тюше: мунда оьлчев якъдан гиччи хабарлар (новеллалар) булан янаша, повестлер, романлар оьз ерин тапгъан. Язывчубуз Ибрагьим Керимов буса къумукъ ва савлай дагъыстан адабиятларында биринчилей болуп тетралогия, демек дёрт китапдан бирикген асар яратды: «Гёк толкъунлар», «Тик толкъунлар», «Тюп толкъунлар» ва «Бийик толкъунлар» (бу ахырынчы китап язылып битсе де, бугюнлеге ерли басмадан чыгъып битмеген).

Адабиятыбызны поэзия, проза тармакълары булан тенглешдиргенде, гьалиги девюрде ону драматургия тармагъыны оьсювю асталашгъанны эсгерме тюше. Бу тармакъда Абзайдин Гьамитовдан, Абдулгьаким Гьажиевден, Осман Ибрагьимовдан къайры чалышагьанлар да гёрюнмей деп айтма ярай. Къумукъ милли театрыбыз гьалиге аслу гьалда шу эсгерилген авторланы пьесалары, алдагъы девюрлерде яратылгъан ва шолай да къумукъ тилге оьзге халкъланы адабиятларындан алынып гёчюрюлген драматургия асарлар булан тамамланып къалма борчлу.

7.

Совет девюрдеги адабиятыбыз кемчиликлерсиз болмагъан. Бу девюрде чебер, маъна, ичделик янларындан алып къарагъанда, осал, бишмеген асарлар да ёлукъмай тюгюл. Шо гьалгъа белгили себеплер де бар. Белгили кюйде, совет девюрде язывчуларыбызны асарлары янгыз пачалыкъны басмаханаларында чыгъа эди. Шо саялы да, китаплар басмадан чыкъгъанча, язывчуланы, танкъытчыланы, рецензентлени, редакторланы, корректорланы къолундан оьте эди. Шоллукъда, китапланы чебер, маъна, ичделик янларына бакъдырылагъан тергев артыкъ эди. Гьалиги девюрде буса язывчуларыбыз китапларын янгыз пачалыкъны янындан тюгюл, оьзге тюрлю ёллар булан да басмадан чыгъарагъан болгъан: оьзлени харжы булан яда спонсорланы кёмеклиги булан. Шоллукъда, шо китапланы чебер, маъна, ичделик янларына бир-бир гезиклерде тийишли тергев болмай къала.

Гьалиги девюрдеги адабиятыбызгъа хас болгъан бирдагъы бир кемчиликни эсгермесе болмай. Ачыкъ этип айтгъанда, бир-бир язывчуларыбыз (оланы арасында гьатта белгилилери де, пагьмулулары да) бир тайпа гьакимлеге, артда болгъан бай тайпалагъа гьатдан озуп тийишсиз макътавлар этеген асарлар язагъан болуп къалгъан. Тюзю, шо мердеш аслу гьалда гетген асруну 90-нчы йылларына хас эди. Артдагъы йылларда язывчуларыбыз шо терс ёлдан тайма башлагъаны, озокъда, сююндюрмей болмай.

8.

Гьар-бир адабият булан янаша шо адабиятны ахтарып, огъар багьа берип юрюйген танкъыт (критика) да, адабият илму да болма тюшегени белгили. Шо янындан алып къарагъанда, гьалиги девюрдеги адабиятыбыз да танкъытчыланы, алимлени янындан тергевсюз къалмагьан. Шо гьакъда айтгъан да, Абдулкъадир Абдуллатиповну, Салав Алиевни, Абдулгьаким Гьажиевни, Камал Абуковну, Малик Гьюсейновну, Наида Ханмурзаеваны атларын айрыча эсгерме тюше.

9.

Адабиятны гележеги янгы, яш наслу булан байлавлу экени белгили. Гьалиги девюрдеги адабиятыбызда эсли наслу булан янаша янгы наслу да барлыгъы бизге ону гележегине инанывлу, умутлу кюйде къарама имканлыкъ бере. Аллагьны яхшылыгъындан, гьалиги девюрдеги адабиятыбызда да эсли язывчуларыбыз булан бирче янгы наслу да иш гёрюп тура. Илмутдин гьажи Муратов, Супиянат Мамаева, Гебек Къонакъбиев, Казим Казимов, Герейхан Гьажиев, Нюрьяна Арсланова ва шолай дагъы да кёп оьзгелери – къумукъ адабиятны янгы наслусу. Эсли язывчуларыбызны, танкъытчыларыбызны, алимлерибизни янындан булагьа ва шолай да халкъны арасында бир тюрлю себеплеге гёре гьалиге пагьмусу арагъа чыкъмай къалып турагъан янгы наслуну оьзге вакиллерине бакъгъан якъда айрокъда хас тергев тарыкъ. Неге тюгюл де биз адабиятыбызны янгыз оьтген девюрлерини ва гьалиги девюрюню тюгюл, гележегини де къастлы гьайында болма тюшебиз.


«Ёлдаш», 09-08-2013

Размещено: 13.08.2013 | Просмотров: 2655 | Комментарии: 0

Комментарии на facebook

 

Комментарии

Пока комментариев нет.

Для комментирования на сайте следует авторизоваться.