Кумыкский мир

Культура, история, современность

Бир масъалагъа тюрлю-тюрлю янашыв

Р.Гьаруновну «Заман шолай бувара» деген макъаласына сесленивлер

 


 

фотоД. Алкъылычев, «Ёлдаш» газетни баш редакторуну заместители.

Сенек булан язгъандай

Касбу сырдашым, жагьил ювугъум, инишим Рашит, мен сени «Заман шолай бувара» деген макъалангны тергевлю кюйде охуп, «Ёлдашда» печат этмеге ярай деп къол салдым. Шо къолбасым булан, сен макъалада гелтиреген кёбюсю пикруларынга тута-гесе къаршы бусам да, гьар кимни оьзтёрече пикрусу бола деген зат булан «печат этме ярай» деп гьисап этдим.

Сёз ана къумукъ тилни, «Ёлдашны» охувчуларыны, тилибиз бугюн «оьлюп-сёнюп» барагъан гьакъда бара. Дурус, бугюн бизин къумукъ тилибизни гьалы макътардай тюгюл. Шо гьакъда айтма, язма, къонгуравлагъа урма герекбиз. Тек бугюнгю яшавубузну гьакъыкъатындан ари чыкъмайыкъ, илму далиллеге аркъа таяйыкъ. Сени «Заман шолай бувара» деген макъаланг, Рашит, далиллеге аркъа таянмагъанлыкъ мени пушургъанмагъа борчлу этди.

Сен 500 мингге ювукъ къумукъну ичинде ана тилинде охуйгъанланы санаву 2 мингден де артыкъ тюгюлдюр деп язасан. Илму, илму токъташдырыв исбатлангъан, герти далиллерден къурула. Сен буса шо «далил» булан къумукъланы арасында 5 проценти де тюгюл деп гьасил чыгъарасан. Языв-бузув булан машгъул болагъанлар дагъы да аз дейсен. Оланы барысы да дегенлей пенсия чагъындагъы адамлар дейсен. Бу маълуматлар, оьрдеги маълуматлар йимик, къайсы хас къурумлардан алынгъан? Янгы атлар, яш пагьмулар арагъа чыкъмай дейсен. Гелтиригиз шоланы пагьмулу асарларын, «Ёлдаш» чыгъармагъа гьазир.

«Уллулар гетген сайын, къумукъ тилни билегенлени санаву да кемий. Къумукъ тилни гележегине янашывубуз алышынмаса, 15–20 йылдан ана тилинде таза язып-охуп болагъанлар къалса да тамаша дейсен. Шу гьал, озокъда, кризис. Макъаланы автору шо кризис булан ябушувну юрютмеге герек дей. Тюз айта, тек нечик ябушмагъа герек дегенде, авторну далиллери терс чыгъа. Сен «Ёлдашда» мухбир болуп ишлейсен. Шо газетде «не язылса да чыгъарылып» турамы? Турмай. Оьзюнг шагьатсан. Сайки, «Ёлдашны» журналистлери «не этип де заманында бетлени толтуруп, планны берип, иш этген болуп олтурабыз. Ким учун, не мурат, не къаст булан язабыз? Язгъаныбызны ким ва нече адам охуй? Кимге ва не пайдасы бар?» Шу терекни бутагъында да олтуруп, шону гесегенлик тюгюлмю?!

«Ёлдашгъа» 5 мингге ювукъ адам язылгъан. Шо, озокъда, аз. Язылыв нечик къыйынлы шартларда юрюлегенни сен яхшы билесен. Эсгерилген къыйынлыкъда халкъны яшавлукъ гьалындан да кёп зат гьасил болагъанны да билесен.

Сен харлысыз газет болгъанны янысан. Биринчилей, биревден де харлысыз газет болуп болмай. Сен 20 йыллар Хасавюрт район газетни редактору болуп ишлеп турдунг. Бажарылдымы мурадынга етмеге? Бажарылмады. «Майдан», «Намус», «Тенглик» деген газетлер чыкъмагъа башлагъан эди. Тек оланы оьмюрю къысгъа болду. Неге тюгюл, харж ёкъ эди.

Бирдагъы яндан къумукъланы арасында бугюн Третьяков, Морозов, Керимов йимик меценатлар ёкъ. Болса да, газет шолай адамлагъа табии болажакъ эди.

Пачалыкъ деген адам ёкъ. Халкъсыз пачалыкъ болмай. «Ёлдашны» журналистлери де пачалыкъдан таба халкъны акъчасын ала.

Газетни, китапны «таъсирин гючлендирме герек» деп дурус айтасан. Сагъа, магъа, бизге шону яшавгъа чыгъармагъа ким къоймай? Газетге яш наслуну тартма герек деген пикрунг да дурус. Тек шо масъала да янгыз газет чечип болагъан масъала тюгюл. Гьасили, сени «Заман шолай бувара» деген макъаланг сенек булан сувну уьстюне язгъандай. Онда яшавгъа, гьакъыкъатгъа кюрчюленген далиллер ёкъ.

 


 

фотоМикайылов Имамудин Гьабийбуллаевич, РФ-ны МВД-сини къуллукъчусу, Генжеавуллу, Хасавюрт районундан.

Гьюрметли редакция!

«Ёлдашны» ахырынчы номерлерини бирисинде Р.Гьаруновну «Заман шолай бувара» деген макъаласына газетни баш редакторуну заместители Д.Алкъылычевни «Сенек булан язгъандай» деп къычырыкълы баш да салып язылгъан сесленивю тергевюмню тартды. Алдын газет-журналлагъа язмасам да, къолум къаламгъа узатылды. Д.Алкъылычевни не зат къагьарландыргъанын гьали де, дагъы да англамайман. Сесленив алгъасавлукъда язылгъаны ачыкъ гёрюнюп тура. Мен англагъан кюйде: Д.Алкъылычевни аслу мурады – Р.Гьарунов язагъангъа гьеч къулакъасмайлы, тюз англамагъа аз да талпынмайлы, не язып да, огъар къаршылыгъын билдирмек, пикруларын тюбю-къарадан не этип де гери урмакъ. Макъаланы яндавурунда ерлешдиргенини багьанасы да – охувчулар сесленип де битгенче, исси-иссилей, чагъын да, гьакимлик даражасын да къоллап, охувчуланы пикруларын оьзюне тарыкъ ёлгъа бурмакъ. Шону учундур, сесленив ялан сёзкъаршылыкълардан (противоречия); ачыкъдан ачыкъ чалынагъан менторлукъдан-гьакъыл уьйретивлерден; уьстденсув, пешевсюз янашывлардан ва оьзге шолагъа ошагъанларындан ясалгъан. КПСС-ни девюрюндеги партия жыйында «политика яндан сынавлу ёлбашчыны» бираз тынглавсузлукъ этген жагьил ёлдашын «партияны гьызына къайтарып, тюз ёлгъа салмакъ учун» деп сейлевюне ажайып парх бере. Шо къайдалар, шо къалиплер оьзлюгюнден эсге геле. Тек биревю якъдан, барыбыз да СССР ватанындан чы чыкъгъанбыз. Балики, айып этме де чи тюшмейдир? Буса да…..

Мен Р.Гьаруновну тезден берли таныйман, ювукълукъ аралыгъыбыз да бар. Тек иш онда тюгюл. «Платон ювугъум бола, тек гьакъ гертилик магъа ондан да ювукъ» деген бырынгъы грек ойчу.

Мурадым Р.Гьаруновну макъаласына анализ этмек тюгюл, айрокъда «оьр багьа беривню мюгьюрюн» кёп ва бек билегенлер басгъан сонг. Бу - сёз ёругъунда, «энни буса малларыбызгъа къайтайыкъ».

Р.Гьарунов къумукъ тилни, маълумат къуралланы гьалиги гьалын, оланы камиллешдирив масъалаларын ахтара. Пикруларын тасдыкъдыра туруп, оьзюню гьисабындагъы бир-бир санавланы да къоллай – къумукъ тилде охуйгъанланы, касбучулукъ юрютегенлени ва башгъаларын. Ону оьзгелерден айырагъан оьзтёречелиги: увакъ кант этивлерден, якиянсыллылыкълардан, дамагьсыз уьйретивлерден, «этме герек, болма тарыкъ» деген бош чакъырывлардан, «булай этсе-болса чы, олай болар эди» деген ёравлардан баш къачырып, тувулунгъан гьалланы тамур себеплерин излей, оланы чечив чараларын-ёлларын танглай, оьзюню билеген талифлени бере. Р. Гьаруновну ойлары бугюн тувулунмагъаны, олар гьар гюнлюк рагьатсыз ойларыны жамы, касбу сынавуну гьасиллери экени бираз тергевлю охугъан адамгъа ачыкъ бола.

Айтылагъаны йимик, гьар-кимни оьзтёрече пикрусуна ихтияры бар, рази болмагъа яда инкар этмеге – башгъасыныки де. Пикруну гери урув да къайдасына гёре гьар аргументге-далилге контраргумент къолланып этилине. Дагъыёгъесе эришив очар лакъыргъа айлана. Къумукъ тилде охуйгъанланы ва язагъанланы Р.Гьарунов гелтиреген санавларына къаршылыкъ эте туруп, Д.Алкъылычев «шо санавлар хас къурумлардан алынгъан маълуматлар тюгюл, шону учун герти далиллер болуп болмай» деп гьисап эте, «илму далиллеге аркъа таяйыкъ» деп чакъыра. «Къумукъ тилдеги кризис булангъы ябушувда къолланма герек деген Р.Гаруновну далиллери терс чыгъа» деп ташдыра. Тек сёзюн исбатламакъ учун шо оьзю айтагъан бир сама да «илму далил» мисалгъа гелтирмей, Р.Гьаруновнуки неге терс чыгъагъанына англатыв бермей. Сав сёз ахырына ерли сейленилме герекмейми? Гери урувну булай оьзтёрече «жувут къайдасы» да белгили - далиллер гьакъда кеп сёйлеп, тек далиллени оьзлерин мисалгъа гелтирмей этилеген.

Р.Гьаруновну санавлары – оьзю язагъан кюйде, оьзтёрече чыгъарылгъан гьисаплары. Мени гьисабымда шо санавлар гьакъыкъатдан кёп йыракъ да гетмей. Къумукъ тилде газет-журнал охуйгъанланы санавун билмек учун, терен илму ахтарывлар, социология соравберивлер юрютюп турмаса да ярайдыр. Булай да бары да зат гёзалда. Шолайланы бармакълары булан санап да болур йимик дегенлей. Гертилей де, оланы да кёбюсю – кемип барагъан пенсионерлер яда орта чагъындагъылар. Яшлагъа багъышлангъан бетлерин охуйгъанларыны санаву бираз артыкъ болса да чы ярай. Герти зат герти, гьакъыкъат гьаман да аччы татый, биз мюкюр болма сюймесек де. Къумукъ тилде газет-журнал гьазирленеген кюйлени эсгере туруп, Р.Гьарунов янгыз «Ёлдашны» журналистлерини гьакъында язмайгъаны ачыкъ. Къумукъ тилде чыгъагъан оьзге маълумат къуралланы охугъанда да, Р.Гьарунов эсгереген мердешлер гьар абатда ёлугъагъанына мюкюр болма борчлу боласан. Алдын, шо кемчиликлени эсгере туруп, Р.Гьарунов «Тангчолпан» журналны гьакъында да язды. Р.Гьаруновну умуми гьалны суратлайгъанын Д.Алкъылычев янгыз «Ёлдашны» атына неге къабул эте экен? Ким биле, ахтиги бизге къарангы, тек Къумукъда «эчки ашагъанны башында от янар» деп чи айтыла, дагъы къыйышывлусу эсге де гелмеди, къулакъгъа авур чалынса да.

«Ёлдашгъа» язылгъанланы азлыгъыны (5 минг адам) себеплерини аслусун Д.Алкъылычев халкъны къыйын яшавлукъ гьалы булан англата. Бу англатывлар кёпден берли эсгиленген. Шо бир тема булан ахырсыз-артсыз савдюгер этивню къойма кёпден заман болгъан. 90-чы йыллардан берли шо гьал шайлы къолайлашгъан. Себеплер башгъа затлардаму экен? Балики, охувчуланы хошун гётермек учун къумукъ газет-журналланы къужурлулугъун артдырма тюшедир. Шо гьакъда тюгюлмю дагъы Р.Гьарунов да ара бёлмей «къонгуравлагъа урагъаны». Ону газетлени тилине реформа этилме гьажатлы деген таклифи де кюрчюсюз тюгюл. Гертилей де, бир-бир макъалаланы англап да болмайсан: адабият чебер асармы яда публицистика язывлармы? Бир-бир авторларда пикру англатмакъ учун ажайып кёп сёзтагъымлар, пайдасыз тенглешдиривлер, суратлавлар, гьажатсыз затны ичиригин ачывлар къоллана. Мисалгъа гертирилген «АиФ» газетни тюрлю-тюрлю даражадагъы билими булангъылар охуп-англап бола. Неге тюгюл, бары да информация тынч ва къысгъа тилде бериле. Тарихлер боюнда къумукъ тилге кёп арап, фарс сёзлер гирген, олар къумукъ сёзлер болуп да битген. Тек, гьалиги яшоьрюмлер шо сёзлени англап да битмейлер. Гертилей де, неге ярамай халкъара тиллердеги терминлени къолламагъа? Язылгъанны англамагъа да, эсде сакъламагъа да тынч болур. Жумлалар къысгъа да болур, охувчу да иштагьланар. Мени гьисабымда, шо гьакъдагъы Р.Гьаруновну ойлары заманны талапларына бютюнлей къыйыша.

Янгы маълумат къураллар болмакъ, озокъда, яхшы. Тек бугюнгю къолда барларыны даражасын гётерме талпынса - бугюнгю шартларда марипатлы, оравлу иш болур. Дюр, барлары бары да пачалыкъ къураллар. Оланы къуллукъчулары: «Бизге берилеген алапагъа гёре ишибизни артыгъы булан да этебиз» деп хохайма да бола. О да тюздюр, гьалиги заманда кимге тынч? Буса да, эл учун деп сиптечилик этип излегенге бир тюрлю енгилликлери табулмай да къалмас бугъай. Р.Гьаруновну харлысыз газетни гькъындагъы ойларына, Д.Алкъылычев: «Сен 20 йыллар Хасавюрт район газетни редактору болуп ишлеп турдунг. Бажарылдымы мурадынга етмеге?» деп бетлей? Бу не маънада, не муратда айтылгъан? Не зат булан байлавлу? Бетлешивлер, оьпкебагьаналар этмек оьзден къылыкъдан чы тюгюл. Р.Гьарунов айтагъаны - бир, Д.Алкъылычев буса сёзню башгъа янгъа буруп, сёгюшме башлай. Шолай затлагъа оруслар: «Я тебе про Ивана, а ты мне про болвана» дей бугъай.

«Жамиятда да яшап, жамиятдан азат болуп болмай» деген гьакъыллы сёзлер бар. Бютюнлей харлысыз адам дюньяда ёкъдур, гьатда пачалар, президентлер де. Харлысыз маълумат къурал ачмакъ тынч ишлерден тюгюлю де белгили. Бизин йимик милли-пачалыкъ онгачалыгъы да, Третьяков, Морозов, Керимов йимик меценатлары да ёкъ халкъгъа чы кёбокъда. Гьаманда йимик, яхшы хыяллар акъча къытлыгъыны ярына урунуп, увалып къала. Тек, о чу бажарылажакъ зат тюгюл эди деп, къоюп къойма да ярамас. Айрокъда, «ким арбагъа миндирсе - шону йырын йырлайыкъ» дейгени гьалиги заманда кёплени аслу яшав принципи болуп токътайгъан шартларда. Алгъа, янгылыкъгъа талпынып гьаракат этмесе, оьсюв де болмас. Шо ёлда къоллама имканлылыгъы бар бир къайданы - пачалыкъдан грантлар алывну, Р.Гьарунов эсгерип тура. Увакъ тюртюшювлени, гермарны къоюп, оьсюв ёлланы танглап, муна шо къайдаланы, имканлыкъланы гьакъында лакъыр юрюлсе дурус да, асувлу да болмасмы? Жавабы ачыкъ деп эсиме геле.

Шу къалипдеги къаршытурув лакъыр ахыр да башлангъаны хошландыра. «Бишип» турагъаны кёпден берли гьис этилине эди, энни ерге тюшюп башланагъаныны йылтыны янды бугъай. Гьар затны янгыртылыву четимли, хас пикрулу якъчылары булан къаршычылары да болгъан ва болажакъ. Тек пикру алышдырыв адилликни къалибинде юрюлсе, пайдалы натижасы да болур деген умут чу бар.

NB. Бу язывларыма «печат этме ярай деп къол салынажагъына» шекли бусам да, сесленмейли де чи болмадым.

 


 

фотоСадрутдин Загьиров, Тёбен Жюнгютей, пенсионер, язывчу

Мен англамайман

Артдагъы вакътилер Рашит Гьаруновну «Ёлдаш» газетде язып чыгъып гелеген пикрулары кимни де тамаша этмесдей тюгюл. Мен ону языв иши булан таныш тюгюл болгъан бусам, теренден маъналы макъалаларын охумагъан эдим буса, язгъандыр дагъы ойлашмай деп агьамият бермей де къояр эдим. Ачыкъдан-ачыкъ халкъны гьаясызлыкъгъа чакъырагъан, башгъа миллетлени арасында къумукъланы учуз этип гёрсетеген, кирпигине къонгъан къашны тюгюн де аркъалыкъгъа тенглешдирип язагъан калималары мени нече тюрлю ойлагъа да чомултду.

Бу йыл 27-нчи сентябрде «Ёлдашда» ерлешдирилген «Заман шулай бувара» деген макъаланы охугъан сонг, таза къумукъ къаны булангъы адам булай материалны язмагъа кюй ёкъ деп ойлашдым. Азмы дагъы олайлар арабызда, биз къумукъларбыз деп Къумукътюзню берекети булан тюзелип, аякъгъа минип, бир вакътилер, башына онгай гелгенде бир башгъа наз­муну сарнайгъанлары? Насипге Рашит ол тайпадан да тюгюл. Тек арт вакъти язагъан макъалалары гьакъ юрекден языламы экен деген шекликлени тувдура. Газетни де, муаллимлени де, жамият бирлешивлеге де ана-тилибизни абурлама, сыйын гётерме герекбиз, янгы чаралар гёз алгъа тутуп, тилибиз сёнмесин учун, ажизленип, ярлы болмасын учун агьамиятлы ёлугъувлар оьтгерилип турма тарыкъ, эслилерибиз булан бирге белсенип юртларда жыйынлар оьтгерме тарыкъ деп турагъан вакътилер газетде Гьаруновну булай макъаласы чыгъып геле.

Биз адабият тилде тюз язабыз, билмейгенлер уьйренсин деп турагъанда, шо тюз янашыв тюгюл деп, таза къумукъ тилде язмакъны арив гёрмей. Сайкимасала, шону бир умпагьаты да ёкъ , язгъандан не пайда, англама къыйын буса, къой, шо рус тилни де булгъап аталап сёйлеп турсунлар демеге сюе. Гьасиликалам, барагъан кююнде къоймакъны арив гёре. О буса, къоюгъуз, гьар ким оьзбашына не тилде сюе буса да доланып турсун демек тюгюлмю? Бирини арты булан барысы да гетеген мал сирив йимик, адамлар да гьаракатчылыкъгъа къошулма къастлы экенин унутуп къойма ярамай.

Ёл гёрсетеген англавлу, эсли адамланы гьаракаты, халкъны гьалекли айланышларына сабурлукъ салып, гьакъыллы маслагьатлары булан бир ёрукъгъа гелтирмеге бола. Эсигизде бар буса, дав йыллар къумукълар, башгъалар англамас йимик янгы тил ойлашып чыгъарып, «къаргъа тил» деп огъар ат да къоюп, экев бир-бири булан шырыллап лакъыр эте эдилер къырыйындагъылар англамайгъан кюйде. Эгер де бугюнгю тилибиздеги ярмалавну себеби «англама къыйын экенге» дейген гьакъыл булан буса, бирдокъда рази тюгюлмен. Тилибиз азиз болагъанына четимликлер себеп буса, шо «къаргъа тилни» яшыртгъын гьислер аралыкъларында къолламажакъ эди. Уллуланы айып этивлери булан «къаргъа тил» унутулду.

Гелеген наслуларыбыз ана тилин бешигиндеп башлап таза сёйлесин учун этме тарыкъ ишлени лап да асувлусу – аналар булан тыгъыс байлавлу болмакъ. Гёз алгъа тутулагъан чараланы бириси – шо.

Гьарунов бирдагъы ерде булай дей:

«Милли газет-журналларда ишлейген журналистлеге пачалыкъ береген харжны токътатып, оланы газетге язылагъанланы харжына ишлейген кюйде этер эдим. Миллет кёп-кёп пагьмуларын пачалыкъны шо нечик ишлесе де берилеген акъчалары бузуп тура». Мени гьисабымда, шо бираз ойлашынмай айтылгъанмы экен деп ёрайман. Шолай этсек, анадаш газетибиз мекенли оьгей болуп битмейми?

Айлангъан сайын бизин топура­гъыбызны кимлеге де уьлешип турагъан терс гьукмуларына къаршылыгъыбызны билдиреген саялы, гьакимият бизге нечик гёз булан къарай­гъанын билмейген адам бола шолай ойлашып. Гьали энни газетибизни де башгъа газетлени арасында оьгей этсек, Дагъыстан гьукуматыны арбасындан мекенли тюшюрювюне ёл ачыв болмаймы экен? Айрыча жамиятны харжы булан газет чыгъарып бола бусакъ, озокъда, огъар тиеген не бар эди? Шолайына тюзелип гетсе де, ярайгъан затмы аслу газетибизге тиймеге?

18-нчи октябрде чыкъгъан номеринде «Къумукъларда агьлю аралыкълар» деген миллетни адатларын танкъыт этеген Рашитни бирдагъы-бир материалы чыгъып геле. Мени оьмюрюмню ичинде биревден де, къумукълар не рагьмулу, нечик бавурлу, биревге де яманлыкъ ёрамайгъан таза ачыкъ юрекли халкъдыр деп айтса тюгюл эсе, къумукъ миллетни къылыгъына, адатларына, хасиятларына багьана табып, учуз этип, эсгик этип сёйлеген адамны мен гьалиге ерли гёрмегенмен, не эшитмеген эдим. Ол булай яза: «1990-нчы йыл Магьачкъаланы баш майданында къумукъ къатынлар ачлыкъ билдирип олтургъан эди. Башгъа миллетни къатынлары шо ишни этерми эди? Шо политика ябушувда эркеклени иши болма герекмейми?» Булай сёзлени эшитгенде, бу сёзлени автору къумукъланы «Тенглик» лагеринде болмагъангъа ошай, онда болгъан буса, шо митингни масъаласы нечик къыйынлы гьалда чечилгенин билме тюше эди.

– Биз барбыз чы, тарыкъ буса, къан тёкме де, жан берме де гьазир, неге къатынлар барма тарыкъ, бир тайпалар шо ишни башгъа якъгъа буруп сёйлеме де болар? – деп, жагьиллер митингни политика янына агьамият бермей, къабунуп, къазапланып йибергенде, республикадагъы абурлу эсли адамларыбыз: «Олар янгыз тиштайпалар тюгюл, олар – Аналар! Къыйыкъсытыв политиканы дертлерин аналар да аз чайнап турамылар? Къой, англасынлар, Дагъыстан юрютеген политикада аналар да рагьат янтайып болмайгъанын. Эргишилик буса оьзюню тарыкълы еринде гёрсетиле!» – деп, ялынлы юреклени басылтгъан эди.

Шо макъаланы бирдагъы еринде автор миллетге ялаяпма къасты булан булай деп яза: «Бир-бир шатлыкъларда къумукъ уланлар аз экенге, къыз улан болуп бийип йибере», – дей. Шону маънасын англамай буса, англамайгъанын билдирмей туруп да болмаймы? Гиччирек мисал гелтирейим:

Дагъыстанда инчесаниятны, айрокъда милли бийивлени, айтылгъан усталары къумукълар экенин бир алим де инкар этип болмас. Юз йылланы боюнда шолай болуп да гелген. Айтагъаным, аргъан бизде согъулагъанда йимик, тюрк тамурлары булангъы малкъар, къабарты, мычыгъыш, осетин, гюржю миллетлерде де бийийгенде согъув алатланы арасында аслу ерни тута. Барысы да бир къайдада шо лезгинканы бийийлер.

Айтагъаным, Рашит жагьил, олай ерлерин билмей. Шо адат гьали чыкъгъан яда буса бийиме уланлар азлыгъындан чыкъгъан адат тюгюллюгюн англатма сюемен.

 


 

фотоИбадулла Гьажиев, муаллим, пенсионер. Хасавюрт шагьар.

«Тилин тас этген, миллетлигин тас этер»

Къурдашым Рашит, къумукъ халкъынгны гьалына, талигьине гьакъ юрекден талчыгъагъан, ону атын ерге урма къойма ярамай деп, гьайт деп маъналы макъалаларынг булан белсенип чалышагъан журналист, ону тилине бакъгъан яндан къыйыкъсытывлагъа ёл берегенлигинг тамашагъа къалдыра. Айтагъаным, ана тилингни бугюнгю гьалына береген багьанг, ону гележеги гьакъдагъы ёрав тезислеринг булан, мен ойлайгъан кюйде, эки къумукъ да рази болуп болмажакъ. Биринчилей, тилибизге къаравунг бир даража сувукъ-салкъын (пессимистли), экинчилей, ону аз болжалны, 10–15 йылны ичинде оьлтюрме де разисен.

Сени оьз бармакъларынгдан соргъан санав далиллеринг булан да рази болма болмайман.Оьз ана тилин тас этген миллет миллетлигин, менлигин тас этегенни де, озокъда, билмейли тюгюлсен. Тилибизни айланасында юрюлеген чараланы санап эсгере туруп: «Тек шоланы натижасында, гьал алышынамы, къолайлашамы? Айтардай къолайлашадыр деп эсиме гелмей», – деп, шо гьаракатлагъа тюз багьа да бересен. Шо чаралар тилибизни оьсдюрме, жанландырма азлыкъ этегенни, етдирикли тюгюлню англайсан, натижалы иш гёрме герекни де айтасан. «Не этме герек?» – деген оьзюнгню суалынга: «Кризис буса оьзлюгюнден чечилип къалмай. Ону булан ябушма герек. Ябушмакъ учун буса савут да тарыкъ. Бармы шолай савутубуз? Миллетибиз оьзю – бизин аслу савутубуз ва гючюбюз!» Дагъы артыкъ ери ёкъ кюйде гьакъ, гьакъыллы, дурус сёзлер. Тек амма гьар миллет оьз къанлы (сютлю), оьз жанлы тилсиз миллетлигин тас этегенни де унутма ярамай.

Эсгиленген деп айтып, биз оьзюбюзню къарангылыгъыбыздан, билмейгенибизни себебинден тилибизден ана сютлю, ата къанлы сёзлени ташлай турсакъ, тилибиз дарбадагъын болур, ону азыву булан бирче миллетибиз де азар, къумукълугъубузну тас этербиз. Ким гюнагьлы болур – биз оьзюбюз.

Бу ерде айтмайлы болмайсан: инг де артда «толумлашып» чыкъгъан «Къумукъча-орусча сёзлюгюбюзде» 7 мингден де артыкъ «рус» сёзлер бар. Уьстевюне, олар да агитация-агитация, энтузиазм – энтузиазм, кризис-кризис, ...деп, такрарланып, таржумасыз бериле. Амма минглер булан таза къумукъ сёзлер, сёзлюкде ер тапмай, тышда къала. Муна шулайлыкъда биз муаллимлени де, охувчу яшларыбызны да «савутландырабыз», сонгунда яшларыбыз ана тилин билмей деп кант да этебиз.

Гьасили, къумукъ тилни сёнюп барагъанына 450 минг бир гюнагьлы да тюгюл, 50 минг (ёрав къадардагъы) ону марипатлы интеллигенциясы: къуллукъчулар (чиновниклер), язывчулар, журналистлер, тил илму алимлери, сёзлюклени тизивчюлер ва ана тилин ярты-юрту билеген бир-бир муаллимлер биринчилей гюнагьлы.

«Тек бизин шартларда (тилни) янгыз сююп турмакълыкъ азлыкъ эте», – деген пикрунг дурус. Амма тилибизни гьалын къолайлашдырмакъ, тынчлашдырмакъ учун берилеген так­лифлеринг булан рази болма къыйын. Мисал учун: «…эгер язагъан гишини алапасы охувчуну кисесинден бериле буса, шо иш тюзелер эди», – деген сёзлеринг булан. Халкъны авадан, аслам ягъыны кисесинде ел ойнай­гъанны унутма ярамай. Шолай этсе, охувчуланы санаву артмас, некъадар, кемир. Кисе байлар спонсорлукъ этип чыгъагъан газет-журналларда таза къумукъ тили тарыкъ болмажакъ, реклама, бизнес, крисиз булан толтурулажакъ. Бу ерде, ёлдаш Рашит, эсге салайым, биревлеге яман совет девюрде гьукумат оьз харж маяларына миллионлар булан охувчуланы гьавайын охув китаплар булан таъмин эте эди, чебер асарлы китапланы багьасы бир манатдан озмай эди. Совет адамлар бютюн дюньяда инг кёп охувчулар да дюр эди. Гьали буса охув китаплар 100, 200, 250 манатдан кем тюгюл, чебер китапланы багьасы чы хаба, тиге. Муна бу – билим алывда бу девюрде салынгъан бир чатакъ. Бузукъ гьалдан чыкъмакъ учун дагъы да эки реформа (алмашыныв) таклиф бересен. Биринчисине толу кюйде рази болмайлы болмайсан: «Макъала болсун, асар болсун – адиллик ва гьакълыкъ, тюзлюк (реализм) герек.» Экинчисиндеги: «Биз язагъан макъалалар аслу гьалда яш наслугъа бакъдырылма герек!» – бугъар да сёз ёкъ. «Къысгъа жумлаларынга да» разимен, тек гьалиги жагьиллени тилине ювукъ язма къарасакъ, аталарыбызны ана тили йылар: сёйлевю – япсар тил.

«Янгы атлар, яш пагьмулар арагъа чыкъмай», – дегенинге ёл бермеге имканлыкълар ёкъ тюгюл деп эсиме геле. Милли кадрланы гьазирлев масъалаланы буса депутатларыбызны алдына салма, оьр гьакимлеге чыкъма, чечдирме герекли болажакъ.

«Кёпден къоллавдан чыкъгъан, оьлген сёзлени тирилтме къарамакъ да – бош авара». Бу талабынга да рази болма бир де ярамай. Неге тюгюл, шо сен оьлген деген сёзлер халкъ ёммакъларда, такъмакъларда, эпос йырларда, чечеген ёммакъларда, айтывларда ва аталар сёзлеринде, тарихи асарларында къоллана. Яшлагъа муаллимлер къумукъ тилни шолар булан уьйрете. Мактапланы программасындан шоланы чыгъарса, яшланы не кюрчюде ана тилге уьйретмеге, не булан тарбиялама герек, гьалиги ярты-ярым къумукъ тилде герекми? Машгъур Йырчы Къазагъыбызны асарларында да олар толгъан чы, оланы англамаса, яшлар ону асарларыны аслу маънасын да англамажакъ чы.

Адабият тилинден оланы биревлер англамай, ушатмай деп ташламакъ – тилибизге уллу жинаятчылыкъ болур, яни, шону этсек, жавгьарлы тилибизден бизге янгыз жагъур-жугъур къалыр.

Муна бу себеплерден эсги, эсгиленип барагъан сёзлени ташлама тарыкъ тюгюл, некъадар, жыйып, топлап, баянлыкъ (толковый) сёзлюк тизип, ана тиллерден дарс береген гьар муаллимни олар булан толу таъмин этме герек.

«Орус сёзлерден де онча къоркъма тюшмей», – дейсен. Дурус, тек сен айтагъан яш наслу, бебейинден башлап, ана сютлю оьз тилин билмеге герекли. Шо гьакъда «Ёлдашны» тап шо номеринде ана тилин яратгъандай билеген, ону ярым асру яш наслугъа уьйретип, сингдирип, сюйдюрюп гелген борагъанлы муаллим, журналист Абас Мамаев инамлы, исбатлы айта. Ол дагъы да макъаласында ана тиллени уьйренив ва уьйретив даражасын гётермекни чараларын тюзевлю санап бере.

Рашит ювугъум, сен айтагъан эксперимент (гезикли сынав) яшавгъа чыкъса, бай спонсорлар газет-журналланы оьз еслигине алып, журналистлени къурчакъдай ойнатып, олай да ари теберилген саяв халкъны гьажатларын къайда гёрдюм къара эшек дейген ерге чыгъаражагъы гьакъ зат. Газет-журналчылар, кимни арбасына минсенг, шону йырын йырларсан дегенлейин, янгыз байланы шыртына бийип ишлежегин де унутма тюшмей.

Бизин бош къычырыкълы мажлислерибизде башчыбыз деп юрюйген «лидерлерибиз» къумукъланы къумукъ болма орусча чакъыра. Шо тюгюлмю оьз миллетине биринчилей гьайсызлыкъ? Шолай ят тилдеги чакъырывланы не гючю, не умпагьаты болажакъ миллетин оьз ана тилинден кюсдюргенден къайры? Ёкъ чу.

Энни дуаланы да орусча охусакъ, тюппе-тюз болажакъбыз.

Оьрдеги пикруну узатаман: «Тек биз къурумлу кюйде пачалыкъны алдына масъаланы салып уьйренмесек, бары да умутларыбыз гьавада къалкъып туражакъ», – шу оюнг Рашит макъалангны акътик оьзеги. Амма сен тил масъаланы тарчыкъларын чечер деп ойлайгъан 2 пункт – не ону тёбеси, не кюрчюсю тюгюл. Гьакъыкъатда иш теренде, тамурунда. Шо тамурланы буса сени йимик миллетин бек сюеген, ону талайсыз талигьине юреги авуртагъан, элсюер Абас Мамаев оьзюню «Милли тиллеге тергев герек» деген макъаласында жыйып-терип бере.

 


 

фотоКамил Моллаев. муаллим, Боташюрт.

Гьакъ юрекден язаман

Мен «Ёлдашны» тезги охувчусуман. Газетни кёп гючлю вакътилери эсимде. Мен совет гьакимлигини артдагъы йылларында Боташда юрт советни председатели болуп ишлеп турдум. Ондан сонг школада завуч, муаллим болуп ишледим. Гьали де школада дарслар беремен. Айтагъаным, шо йылланы ичинде газетибизден айрылмагъанман. Яхшысын да, яманын да эслеймен.

Алдын газетде чыкъгъан критика макъалалагъа гёре тергев гючлю эди. Мухбирлер кёп агьамиятлы масъалаланы гётерип, кемчилик­лени эсгерип яза эди. Гьакимлер олардан тартынма да тартына эди. Эшитип тюгюл, гёрюп билемен.

Гьали газетни сёзюне агьамият берегенлер аз болгъан. Мухбирлер халкъны талчыкъдырагъан масъалаланы сийрек гётере. Неге тюгюл де, мен ойлашагъан кюйде, редакция язылывну гьакимлерден таба оьтгере. Сонг журналистлер гьакимлени алдында борчлу бола, олагъа тийдирип, кемчиликлерин гёрсетип, халкъны ихтиярларын якълап язып болмай къалалар. Халкъ да шону гёре, англай ва газетде язылагъан затлагъа инамсыз бола.

Бизин школада «Ёлдашгъа» кёбюбюз шонда юртлубуз Абдулманап Гьамзаев ишлей деп, огъар абур этип ва милли газетибиз деп язылабыз. 50-ге ювукъ адам язылгъан булан да, шону охуйгъанлар аз. Иш ёлдашларыма заманда бир газетдеги бир-бир макъалаланы гьакъында сёз чыгъараман. Охугъанланы тапма къыйын бола. «Неге охумайсыз?» – деп сорасам, шу деп себебин айтагъанлар болмай. Себебин мен билемен: къужурлу, маъналы, пайдалы материаллар кёп болгъанны сюелер.

Арт вакътилерде мени тергевюмню Рашит Гьаруновну жанлы макъалалары тарта. Ону бары да язагъанлары булан мен де рази тюгюлмен. Алдан берли таный­гъаныма гёре, ону оьзю булан да шо гьакъда лакъырым бола. Ол оьзюн критика этсе де, хатири къалмай: «Сени пикрунг – сеники, мени пикрум – меники. Гел, эришейик. Сен мени мюкюр этсенг, гьакъ юрекден разилик билдирежекмен», – деп токътай. Тюзю, ону мюкюр этме тынч болмай буса да, бир-эки керенлер разилигин алгъанман.

Бир гезик ол бизин лакъырыбызны язып, газетде де чыгъарды. Рашитни язагъан, масъалаланы гётереген кюю мени кепиме геле. Ол четим, къыйын, тек агьамиятлы, халкъ учун герекли соравланы сала ва барыбызны да шо соравлагъа жаваплар излеме чакъыра.

Р. Гьаруновну артда чыкъгъан «Заман шолай бувара» деген макъаласыны яннавурунда газетни баш редакторуну заместители Далгьат Алкъылычевни «Сенек булан язгъандай» деген сесленивюн охуп, мен башлап бек къазапландым.

Гьали гелейик «Заман шолай бувара» деген макъалада гётерилеген масъалалагъа. Мен школада «Культура и традиции народов Дагестана» деген дарсны юрютемен. Бир-бирде теманы къоюп, эсли класдагъы яшлар булан тенге-тенг болуп, оланы яшаву, дюньягъа къараву, ойлары гьакъда хабарлайман. Гьалиги яшлар бек алышынгъан, дарсларын охумай буса да, бир-бир затланы уллулардан яхшы англай, биле. Олагъа «Ёлдашны» гьакъында да айтагъан кююм бола. Яшлар газетни тилин де англамай, шонда гётерилеген масъалаланы да къабул этмей. Неге тюгюл, газет халкъдан айырылып бара, яшлар буса ону оьзлеге ят ва арек гёре.

Шону учун Рашит тюз яза. Шу кризис булан бек белсенип ябушма герек. Гележек наслуланы гьакъында, милли газетни, ана тилибизни гележегини гьакъында къувун салма герек. Пачалыкъ этме герек, ата-аналары гьай этсин деп турса, тюз болмас. Ана тилни оьсювюне журналистлер де кёп къошум этип бола.

Халкъ булан, айрокъда яш наслу булан ишлеме герек. Юртлагъа ­ янгыз язылывну вакътисинде тюгюл, сав йылны узагъында юрюп, адамланы къыйынын-тынчын ахтарма герек. Шо заман язылажакъ олар газетге гьакимлер эсгермесе де.

Яшларына орусча сёйлейгенлер янгыз шагьарларда тюгюл, гьали юртларда да бар. Шолайлагъа айып этип, англатыв иш юрютмесе де ярамай. Школаларда ана тиллени сагьатлары йыл сайын кемий. Шо гьакъда бир-эки эсгерип къоймакълыкъ азлыкъ эте, газет къувун гётерме, муаллимлер булан бирге пачалыкъ къурумлагъа бир токътавсуз арз этме, кагъызлар, чакъырывлар язма герек.

Р. Гьаруновну макъаласы менде шу ойланы тувдура.

Дагъы да къошма сюемен. Гьюрметли «Ёлдашны» журналистлери ва редакторлар, газетни таъсирин гючлендирме къарагъыз, ону маънасын замангъа къыйышывлу этмеге белсенген ёлдашлагъа кёмек этигиз, якълагъыз. Эркин кабинетлерде де олтуруп, ондан-мундан чёплеп, бош макъалалардан толтурмагъыз газетни бетлерин. Халкъ учун языгъыз. Гьакимлеге макътавну аз этигиз. Оьзюгюзге этилеген критиканы да гери урмагъыз. Толу кюйде программаны тайдырып, ону орнуна чебер асарлар яда юрт яшавну гьакъында материаллар салыгъыз. «Временада» йимик къужурлу материалланы къумукъча да охума сюебиз.

Мен сизге шуланы гьакъ юрекден яхшылыкъ ва пайдалы, берекетли ишигизде уьстюнлюк ёрай туруп язаман. Хатиригиз къалмасын!

Размещено: 31.12.2013 | Просмотров: 1915 | Комментарии: 0

Комментарии на facebook

 

Комментарии

Пока комментариев нет.

Для комментирования на сайте следует авторизоваться.