Кумыкский мир

Культура, история, современность

Байсан (октябр)

Тюшюм топлав давам этиле

фотоДагъыстан оьзтёрече табии шартлары булангъы аграрный республика гьисапда танывлу. Муна шо саялы да мунда гюзлюк авлакъ ишлени оьтгеривню болжаллары да башгъа-башгъа бола.

Айтмагъа сюегеним, ем гьазирлев, авлакъланы, бав-бахчаланы тюшюмюн къайтарыв тюзлюк бойдан башланып, тавтюп ва тав районларыбызда давамлаша...

Шолайлыкъда, бугюнлерде тас этивлерсиз къайтарылгъан тюшюмню асувлу кюйде къолламакъ учун чаралар гёрюле. Сайламлы къабакъ, къоз, гьабижай, картоп, согъан ва шолай башгъалары, ашалгъаны ашалып, сатылгъаны сатылып дегенлей, къалгъаны къурутулуп-тазаланып, къыш сакълавгъа салына.

Айтагъаныкъ, кюрлени, тёлелени, беженлени де алданокъ тазалап акъчабып, тахчаланы сырлап-тизип онгарма тюше.

Йыл йылгъа ошамай. Бу йыл да уьлкебизни оьзге бойларында йимик чакъ айрыча явунлу болгъанын гьисапгъа алып иш гёрмесе бажарылмай.

Демек, янгы тюшюм учун сакълавгъа салынагъан урлукъланы сан яны бузулмасын учун тийишли чаралар гёрмеге тюше. Шону учун дачачылар да урлукъланы марганец сув булан чайып, 40-50 градус иссиликде 5-6 сагьат сакълап, картон кагъыз, къумач дорбаларда бавукълукъ ёкъ ерлерде сакъласа, сан янына зарал болмас.

Япыракълар саргъая

фотоАдатлы гьалда байсан айда айлана якъдагъы бавларда ва орманлыкъларда емиш береген ва дув къалгъан тереклени япыракълары саргъаймагъа башлай ва ноябрни орталарына таба яп-ялангъач бола...

Япыракълар не саялы тёгюлегенини оьзтёрече себеплери де бар. Тегенек япыракълы тереклер йыл бою яп-яшыл тура. Неге десегиз, оланы япыракъларыны ясалгъан къайдасы-къалиби тереклеге тамурларындан таба сингип гелеген бавукълукъну артыкъ даражада гьавагъа учма къоймай тюбюнде сакълай.

Япыракълы тереклер, эгер де къышда да япыракъларын тёкмей эди буса, озокъда, шолар суву етишмейли къуруп къалажакъ эди.

Табиатны тизилишине, мердешлерине гёре япыракълар саргъайып тёгюлегени пайдалы. Сав йылны боюнда япыракъланы, тюшюмню къоруп сакъламакъ учун кёп гючюн тас этген тереклеге ял алма, янгыдан гюч жыйма тарыкъ бола.

Шону гьисапгъа алып, адатлангъан кююнде, гьар йыл емиши чёпленип, япырагъы тёгюлген бавда да емиш тереклени кюйлевючлер ва сув булан толу кюйде таъмин этмеге таклиф этиле.

Таклиф бизден – иш сизден!

Къушлар учма гьазирлене

фотоАвлакъларда, бав-бахчаларда оьсдюрюлген тюшюмлени къайтарыв аста-аста Дагъыстанны тав ва тавтюп бойларында да тамамлана.

Бырынгъы Хазар денгизни бою булан темиркъазыкъдан къыблагъа багъып 500 чакъырымда узатылгъан Къумукътюзню генг ва эркин авлакъларында баш ва къабу еллер эшме башлай.

Чакъ алышына. Чакъда-чакъда явагъан янгурлар да шону ачыкъдан ташдыра.

Еллер, сувукълукъ  айлана якъдагъы къушланы ва жан-жаныварланы да эс тапдыра. Берекетли авлакъларда язлыгъын оьтгереген къушланы ва жанланы бир-бир журалары исси якълагъа учма башлай...

Къумукъ тюзюбюзню уьстю булан Россия деген зор элибизни темиркъазыкъ  бойларындан исси якълагъа учагъан къушланы кериванларыны сигьрулу тавушлары къулакъгъа чалына...

Олар, бала чыгъарып, торайларын да алып исси якълагъа гёче. Иншаллагь, олар бизге янгы йылны язын дагъы да къайтаражакъ, къанатларына гётерип алып гележеклер...

Биз буса адам-инсан дегенлей, шолагъа инамлыкъ булан яшайбыз ва оьз мадарыбызны этмек учун талашабыз...

Оьмюрлер узакъ, айлана ягъыбызда парахатлыкъ, аманлыкъ болсун. Тенгирини кёгюнде, Къудуратны есини топурагъында къушланы ангы, загьмат гьаракатны гючю бир де сёнмесин!

Ургъа сюрюле

фотоГюнлер гюнлеге, айлар айлагъа байлана, язлар да гете, къышлар да...

Шону гьисапгъа алып, бавчулар, юзюмчюлер, авлакъчылар заманны гьар сагьатындан асувлу кюйде пайдаланмагъа къаст эте.

Бу йыл бизин республикабызда 20 минг гектардан да къолай авлакъда емиш, 100 минг гектаргъа ювукъ майданда овощлар ва 80 минг гектар ерде гюзлюклени тюшюмю къайтарылды.

Шону булан янаша 15 минг гектаргъа ювукъ майданда орнатылгъан юзюм борланы гечге таба бишеген жураларыны салкъынлары да бугюнлерде ахырынчы гектарларда гесиле...

Бу йыл бизин республикабызда 100 минг гектардан къолай авлакъгъа гюзлюклени чачма умут этиле. Гюзлюклени чачыв бу йыл гелеген йылны тюшюмю учун байсан айда толу кюйде тамамланма герек.

Неге десегиз, бек сувукълар болгъунча чачылгъан урлукълар тамурлашып, топуракъны уьстюне чыкъмаса, къыш сувукъ да оьсюмлюклер тас этивлеге тарыма имканлы.

Гюзлюклени чачыв булан янаша бугюнлерде ургъалар сюрюле. Кёп йыллыкъ сынав ташдырагъан кююнде, топуракълар язбашда язлыкъланы чачмакъ учун алданокъ сюрюлсе, озокъда, къалса, бавукълугъу тас болмас. Къышда бузлар, язбашда йиберилип сыкъ болур. Топуракъгъа ва оьсюмлюклеге зараллы жанлар ва аврувлар къабунмас.

Тор ташлана

фотоАдатлы гьалда Германияда, славян пачалыкъларында бизге де белгили «Бабье лето» деген исси гюнлени Къумукътюзде октябр айларда оьзюбюз де гьис этебиз.

Йылны бу заманында гьаман да йимик айлана ягъыбызда миямалар тор ташлама башлай...

Дёрт де якъда гюнню исси шавлалары чачырай, акъшылт-гёкшылт торлар елпиллей. Бирден гелип бетинге уруна, чырмалышып-ябушуп, гёзлерингни липиллете...

Ажайып дюнья, ону нече тюрлю де аламаты бар экен. Гюзню ортасында бу гьайран иссилик къайдан ва нечик гелген экен деген ойлар тувулуна...

Шогъар байлавлу ер юзюнде яшайгъан халкъланы арасында гьар тюрлю хабарлар бырындан тутуп гьали де авуздан-авузгъа айтыла геле.

Мисал учун алгъанда, славянларда булай ёравлар къаршылаша.

Шоланы бириси аян этеген кюйде, гюзню гюнлеринде айлана якъдагъы иссилик негьакъ тюгюл. Тенгири, эсли тиштайпаланы языкъсынып, уьстюнден таба оланы санларын къыздырмакъ учун шавлаларын йибере ва гёнгюн хошландыра.

Славян мифлерде буса «бабье летогъа» башгъачалай англатыв бериле. Гьасили, тиштайпаланы йылны заманларын шулай алышдырып, къайтарма гючю чата экен.

Озокъда, нечик буса да, шолай исси гюнлеге ирия болуп, биз де санталыкъгъа бойсынмайыкъ. Гюнлер къысгъа, гечелер узакъ болагъанын гьисапгъа алып, бав-бахчаларда гюзлюк ишлени, агротехника чараланы оьтгерсек, пайдалы болур.

Белгили болгъаны йимик, тор ташланагъан вакътиде зараллы жанлар да жанланма башлай. Шо вакътиде оланы тереклени тюплеринде, къабукъ ларыны арасында яшынып битгинче агъулу химикатлар булан алдын алма таклиф этиле.

Къолкъотур

фотоКъолкъотур, белгили болгъаны йимик, оьтесиз татывлу ва югъунчлу ниъмат. Бизин ресцубликабызны авлакъларында, орманларда да шону гьар тюрлю журалары къаршылаша ва къоллана.

Уьстевюне, артдагъы вакътилерде къолкъотурну адамланы бав- бахчаларында ва дачаларында оьсдюрюлеген къайдалары пайдаландырыла. Шону учун бугюнлерде бизин тахшагьарыбызны базарларында ва тюкенлеринде къолкъотур чий кюйде, тузланып ва къурутулуп сатыла.

Айтмагъа сюегеним, шоланы къоллагъынча алда агьуланмас учун сынавлу бавчулар, касбучулар булан гьакълашсакъ, зарал болмажакъ.


«Ёлдаш» 04.10.2013

Размещено: 06.10.2013 | Просмотров: 1375 | Комментарии: 0

Комментарии на facebook

 

Комментарии

Пока комментариев нет.

Для комментирования на сайте следует авторизоваться.