Кумыкский мир

Культура, история, современность

Абуш язгъан тарихи поэма

Уллу къумукъ адабиятыбызны гьалиге белгили болмай къалып турагъан хыйлы-хыйлы сырлары бар. Амма, излеген табар дегенлей, илмуда гьалиге ерли белгисиз къалып тургъан, тек арт вакътилерде янгы табулуп гелеген асарлар да шо сёзлеге мекенли далил болуп токътай. Олар эсги ажамча къолъязмаларда ва ташбасманы кёмеклиги булан чыгъарылгъан китапларда, архивлерде, эсги китапханаларда, айры-айры адамланы ва межитлени коллекцияларында, гьатта текстлери халкъны эсинде сакъланып къалып да табула. Мисалгъа атын тутуп эсгерип айтсакъ, шаир ва алим Абусупиянны, сонг да Н.Батырмурзаевни, Шихаммат къадини ва оьзгелени унутула барагъан асарларыны кёбюсю арт вакътиде янгыртылып арагъа чыгъып геле.

Булай ишде илму-ахтарыв мурат булан этилеген сапарлар (экспедициялар) да хыйлы пайдалы натижалагъа гелтире. Шо кюйде, 1980-нчи йылны яйында Хасавюртгъа баргъаным да арив натижалы болду. Белгили кюйде, бу шагьар эки якъдагъы къумукъ юртлардагъы адамлар бу ерлерде орунлашып къурулгъан ер. Сонг-сонг буса мунда ареклерден де гелген халкъ артып, шайлы уллу шагьаргъа айланып къалгъан.

фотоЭсгерилген йылда мен яхсайлы Рашитхан-агъавну (гьали мисгин, гюнагьларындан Аллагь гечсин) уьюнде де болма тюшдю. Насипге, о тамаза бек рагьмулу, асил ва терен гьакъыллы гиши болуп чыкъды. Ону уьюнде кёп санавда эсги арап языв булан этилген къолъязмалар ва ташбасмада чыкъгъан китаплар да бар эди. Шолардан бирисин айырып магъа гёрсетди, бу мени атам Абуш яратгъан зат деп де англатды. Гиччирек о къолъязманы ичиндеги текст – «Дюнья давуну гетишини гьакъындан маълуматлар» деп баш салынгъан асар болуп чыкъды. Арап (ажам) язывлу къолъязывну бир тегьер замангъа магъа берген эди, муну охуп битген сонг къайтарырсан деп.

Ол айтгъан кюйде этме де этдим, шо къолъязывну еси айтгъан заманында къайтарып да оьзюне бердим, иш этип Хасавюртгъа баргъанда. Сонг Рашитхан агъав дагъы да бир нече керен оьзюню къолъязывлары булан ювукъдан таныш этди. Рашитхан агъав оьзю автор гьисапда яратгъан ва къолу булан тептерлеге язгъан хыйлы асарлары да болгъан экен.

Рашитханны атасы Абуш къумукъ тилде язып къойгъан шо уьстде эсгерилген уллу поэмасын, мени къолума тюшген шо йылданокъ арап язывдан гьали къумукълар къоллайгъан орус-кирил язывгъа айландырып, печать этеген машинкадан да чыгъарып, ону толу кюйдеги текстин архивге берип къойдум. Шо текст гьали бусагьатда да Дагъыстан илму центрны хас къолъязмалар сакълайгъан фондунда сакъланып тура (шифр: Рукописный фонд Института языка, литературы и искусства Дагестанского научного центра Российской академии наук, фонд № 8, опись 1, дело 253, инв. 8507).

Абушну поэмасы бир тюрлю-тамаша кюйде яратылгъан асар. Ондагъы материалны маънасы булай: биринчи дюнья давну (1914-1918 йй.) башланыву, барышы ва ахыры, дюньяны бары да халкъларына дегенлей, оланы яшавунда къопгъан къоркъунчлу гьаллар ва къыйынлыкъ-тарлыкълар; о дюнья даву бираз сейирленип битгинче де Россияда башлангъан инкъылапны сеслери ва ону Дагъыстанда эшген сувукъ еллери – ватандаш давуну ерли халкъларына бек авур тийген агьвалатлары; социалист инкъылапдан сонг арагъа чыкъгъан Совет гьукуматы савлай Россияны ичинде турагъан чакъы халкъны яшавуна гелтирген бюс-бютюн алмашынывлары ва дагъыстанлылардан кёбюсю пайы большевиклени сиясатын англап битмейгенлик ва оьзге тарихи агьвалатлар. Демек, бу асар тарихге багъышланып этилген буса да, автор ону етти бувунлукъ оьлчевдеги шиъру къайдада язгъан. Умуми кюйде алгъанда, тарихни чебер шиъру булан язмакъ ажайып болма тийишли бир иш тюгюлмю дагъы?!

«Дюнья давуну гетишини гьакъындан маълуматлар» деген поэма 1914-1922 йылларда яратылгъан асар. Текстни артында автор оьзюню атын ва язып битдирген заманын булай гёрсетип яза: «Абуш Къарамурза-заде ал-Яхсави фи Чагъар-авул, 15 апрель 1922 йыл» деп. Ону гьажмусу (объёму) – гьариси номерлер булан гёрсетилген 670 дёртлюк (куплет); демек, асарда 2680 сатыр бар. Тюзю, къолъязманы ичиндеги 2 япыракъ (23-26-нчы бетлер) тас болгъан. Къолъязманы гёлеми – 17,7 х 11 сантиметрлик 96 сагьифа.

Тексти гёк тюслю шакъы булан, гьар бетине эки тапкъыр булан этилген 14 сатыр ерлешдирилген.

Абушну бу асарыны жанрын «тарихи поэма» яда «документли поэма» деп белгилеме де ярайдыр. Булай уллу оьлчевде, шиъру булан тарихни гёрсетип язмакъ – янгыз къумукъ адабияты учун тюгюл, гьатта савлай дагъыстан халкъларыны адабияты учун да гёрмекли бир иш деп гьисаплайман.

Тюзюн айтса, тарихни шиърулу асар этип язылагъанлыкъ, бу кюйде кёп уллу оьлчевде болмаса да, къумукъ адабиятда аз буса да ёлугъа. Эсгерейик, «Анжи-намени» (XVIII асруну ахырында яратылгъан), Нугьай Батырмурзаев 1906-нчы йылда язгъан «Кавказны ва гьам Россияны гьалы», Наби Ханмурзаевни «Дагъыстан нелер гёрдю?» (1933-нчю йылда печатдан чыкъгъан), А.-В. Сулеймановну «Оьтген гюнлер» (1934-нчю йылда чыкъгъан) поэмаларын…

Абуш Къарамурзаев оьзюню уллу асарын, о девюрде болуп тургъан агьвалатланы хыйлысын оьз гёзю булан гёрюп, замандаш гьисапда, девюрню шагьаты болуп язгъан. Поэмада гёрюнюп турагъан кюйде, бир тарихчи адамны йимик, герти-мекенли болуп оьтген агьвалатланы тюз кюйде суратлагъан.

Мисал учун, биринчи дюнья давну барышында не ерлерде, къайсы шагьарларда ва пачалыкъларда атышывлар-ябушувлар оьтгенлигин тюз кюйде гёрсетген. Гьеч затны оьзюню оюндан-ёравундан алып язмагъан. Къарагъанда, автор оьз девюрюнде чыгъып турагъан газетлер-журналлардан да генг кюйде пайдалангъангъа ошай.

Ерлени ва адамланы атларын да, о замангъы бир-бир терминлени де ол къумукъ халкъда айтылагъан кюйде язып къойгъан. Мисал учун, Мисри (Египет), Эрменистан (Армения), Харс (Карс шагьар), Арзурум (Эрзерум), Анжи (Порт-Петровск), Акъ денгиз (Средиземное море), Зыбыт (Зубутль), гъубарна (губерния), окурук (округ), сабет (совет), иштап (штаб), манавир (маневр), мортир (мортира), палкавник (полковник), апсер (офицер), пилен (плен), пулот (флот), карет (карета), шалон (эшелон), ингилис (англиялы), пырансуз яда пиренк (француз), акоп (окоп), чынавник (чиновник), исхот (сход), обшу (общий), сиез (съезд), пулан (план), балшавик (большевик), иснаряд (снаряд), багон (вагон), патыран (патрон) ва шолай кёп оьзгелери.

Ондан къайры да, автор бир-бирде оьз ерли тилине, демек, хасавюрт диалектге хас сёзлени де къоллай. Мисал учун, тюздю (тизди демек), барин де (барын да), торлама (турнама), уьтдирди (утдурду), кюстирип (кисдирип), наягь – негагь, агъув (агъу), табын (табун)… Олай да, арап тилден гелген сёзлер гьалиги замандан эсе кёп къоллангъан. Бир-нече ерде тюрк (Тюркияны халкъында къолланагъан) сёзлер де ёлугъа: атеш, илери арш.

А. Къарамурзаев оьзюню тарихи асарында 1918-нчи йылда Тюркиядан чакъырылып гелген асгер бёлюклери большевиклеге къаршы болгъанлыкъны да эсгере. Язгъанларына къарагъанда, Абуш тюрклени яны болгъандыр.

Неге тюгюл, оланы низамлылыгъы, къайратлыгъы авторну юрегин тамаша исиндиргенлик гьис этиле, олардагъы йимик низам ва тетекейлик о замангъы дагъыстанлыларда болмагъанлыкъ авторну талчыкъдыра.

Бу тарихи поэмада язылгъан кюйде, янгы Совет гьакимиятлыкъ къурулгъан заманларда, ерли мискин ва билимсиз халкъ, Дагъыстан уьлкени оьз къолуна алгъан большевиклени сиясатын англамай тургъан, олар ватандаш давну боюнда айтып юрюген ваъдалар, лозунглар, къолуна гьакимлик тюшген сонг, халкъ гёзлейген кюйде юрюлмеген. Болса да, янгы совет гьакимлер халкъны бу гьалда къоймас, шо замангъы яшавда тувулунгъан кемчиликлер тайдырылып, анадаш халкъы яхшы якъгъа багъып оьсюп-оьрленип къалар бугъай деген ойлар-пикрулар да поэманы ахырындагъы сатырларда чалына.

Абушну гьакъындан язылгъан таржума гьаллар (биографиялар) да гьалиге эсгерилип ёлукъмагъан. Ону гьакъындан маълуматлар гьали янгы жыйыла тура. Тюпде буса биз билгенлерибизни гьасиллерин сама чыгъарып айтайыкъ.

Абуш Саралипович Къарамурзаев – Яхсайда 1877-нчи йылда анадан тувуп, шо ата юртунда 1925-нчи йылда гечинген. Юртну Чагъар авулунда яшагъан. Толу аты – Абдулкерим. Аслу гьалда, оьмюрюнде тюкенчилик касбу булан машгъул болуп, агьлюсюню маишатлыгъын юрютген. Ону беш авлети болгъаны белгили – уьч уланы (Рашитхан, Анварбек, Зайнулла) ва эки къызы (Лайлахан, Рашия).

Мен, бу баш сёзюмню биринчи сатырларында, Абуш Къарамурзаевни поэмасы къолума гьалиден 30 йыллар алъякъда тюшгенин эсгердим. Тек ону гьакъында бир-нече ерлерде язып бираз хабарын чыгъарсам да, текстни оьзюн толу кююнде басдырып чыгъармагъа о вакътилерде имканлыкъ ёкъ эди. Гетген асруну о 80-нчи йыллары – Совет пачалыкъны инг деврюкген девюрю эди, советлеге, большевиклеге къаршы йимик язылгъан асарны арагъа чыгъармакъ гьеч ярайгъан зат да тюгюл эди. Эсгерилген поэмада буса шолай пикруланы сеслери ёлугъа.

Юз яшасын, савлукъ-эсенлик де берсин бу поэманы автору Абушну уланындан къалгъан Нюрьян Рашитхановнагъа, оьзюню аталарындан къалгъан асарланы гьалиги эркин заманда сама китап гьисапда чыгъарып, адамлагъа да аян этип, поэманы къумукъ адабиятны ахтарывчуларына да белгили этип, мен гьазирлеп онгармакъгъа рази болгъаны учун. Ата-бабаларыны эсделиклерин жыйып, оланы бир ёрукъгъа гелтирип, низамлы кюйде сакъламакъны гьайын этеген ону йимик адамлар гьар заманда да абур-сыйгъа ва макътавгъа лайыкълы. Атасы Абушну язывлу варисликлерин ону уланы Рашитхан сакълап бажаргъан. Рашитхандан къалгъан уланы Юсупбек ва къызы Нюрьян оланы экисини де варисликлерин аявлап сакъламагъа бажаргъан.

«Тангчолпан» №3, 2013 й.

Абушну «Дюнья давуну гетишини гьакъындан маълуматлар» дейген асарын журналны 71-84 бетлерине охума боласыз.

Размещено: 31.07.2013 | Просмотров: 2255 | Комментарии: 0

Комментарии на facebook

 

Комментарии

Пока комментариев нет.

Для комментирования на сайте следует авторизоваться.